टीका ही स्वतःला सिद्ध करण्याची संधी !

         महाराष्ट्राच्या राजकारणात पुन्हा एकदा शब्दांच्या युद्धाने वातावरण तापले आहे. काँग्रेसच्या सोशल मीडिया हँडलवरून राज्याच्या उपमुख्यमंत्री सुनेत्रा पवार यांचा “गुंगी गुडिया” असा उल्लेख करण्यात आला आणि त्यानंतर राष्ट्रवादी काँग्रेस (अजित पवार) व काँग्रेस यांच्यात तीव्र शाब्दिक संघर्ष सुरू झाला. अशा प्रकारच्या भाषेवर मतभेद असू शकतात; अनेकांना ती अनुचित वाटू शकते, तर काही जण तिला राजकीय उपरोधाचा भाग मानतील. परंतु या वादाच्या पलीकडे जाऊन एक व्यापक प्रश्न विचारण्याची गरज आहे की लोकशाहीतील सार्वजनिक जीवन स्वीकारणाऱ्या व्यक्तीने टीका, उपरोध आणि राजकीय हल्ल्यांना कशा प्रकारे सामोरे जावे?राजकारण हे केवळ सत्ता, पद आणि प्रतिष्ठा मिळविण्याचे माध्यम नाही. ते लोकांच्या न्यायालयात दररोज उभे राहण्याचे क्षेत्र आहे. येथे प्रत्येक निर्णय, प्रत्येक कृती, प्रत्येक वक्तव्य आणि अनेकदा व्यक्तिमत्त्वदेखील सार्वजनिक चर्चेचा विषय बनते. लोकशाहीत विरोधकांचे अस्तित्व हे केवळ आवश्यकच नसते, तर ते सत्ताधाऱ्यांवर नियंत्रण ठेवण्याचे एक महत्त्वाचे साधन असते. त्यामुळे टीका होणारच, कधी ती कठोर असेल, कधी अन्यायकारकही वाटेल.

           भारतीय राजकारणाचा इतिहास पाहिला तर देशाच्या अनेक दिग्गज नेत्यांना अशा कठोर टीकेला सामोरे जावे लागले आहे. माजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनादेखील त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीच्या सुरुवातीच्या काळात “गुंगी गुडिया” असे संबोधण्यात आले होते. हा उल्लेख समाजवादी नेते डॉ. राम मनोहर लोहिया यांनी तत्कालीन राजकीय संदर्भात केला होता. त्या काळात अनेकांना वाटत होते की इंदिरा गांधी स्वतंत्र राजकीय नेतृत्व करू शकणार नाहीत. परंतु पुढील काळात त्यांनी आपल्या राजकीय निर्णयांद्वारे, नेतृत्वगुणांद्वारे आणि जनाधाराद्वारे ती प्रतिमा बदलून दाखवली. इतिहासाने त्यांच्या कार्याचे मूल्यमापन त्यांच्या विरोधकांनी दिलेल्या विशेषणांवर नव्हे, तर त्यांच्या कृतींवर केले. याच अनुभवातून एक महत्त्वाचा धडा मिळतो. व्यक्तीला मिळालेल्या एखाद्या उपरोधिक संबोधनामुळे तिचे राजकीय स्थान ठरत नाही. ते तिच्या कामगिरीने, निर्णयक्षमतेने आणि जनतेच्या विश्वासाने ठरते. त्यामुळे टीकेला उत्तर देण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग म्हणजे अधिक सक्षम सार्वजनिक कार्य करणे.

            सुनेत्रा पवार यांच्याबाबतही हा प्रश्न तसाच लागू होतो. त्या राज्याच्या उपमुख्यमंत्री आहेत. त्यामुळे त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे जनतेचे आणि विरोधकांचे लक्ष असणे स्वाभाविक आहे. त्यांच्यावर टीका होईल, त्यांच्या नेतृत्वावर प्रश्न उपस्थित केले जातील, त्यांच्या स्वायत्ततेवरही भाष्य केले जाईल. ही परिस्थिती कोणत्याही उच्चपदस्थ लोकप्रतिनिधीसाठी नवीन नाही. अशा वेळी राजकीय प्रतिक्रिया देण्याचे दोन मार्ग असतात. पहिला म्हणजे प्रत्येक टीकेला आक्रमक शब्दांनी उत्तर देत वाद वाढवत नेणे. दुसरा म्हणजे शांतपणे कामगिरीच्या आधारे स्वतःची ओळख निर्माण करणे. लोकशाहीचा इतिहास सांगतो की दुसरा मार्ग अधिक परिणामकारक ठरतो. याच पार्श्वभूमीवर काँग्रेसने केलेला राजकीय संदेश असा समजला जाऊ शकतो की, जर एखाद्या नेत्याला “गुंगी गुडिया” असे संबोधले जात असेल, तर त्याचे उत्तर भावना दुखावल्याची भूमिका घेण्यात नसून स्वतःच्या स्वतंत्र नेतृत्वाची प्रचीती देण्यात आहे. हा संदेश केवळ सुनेत्रा पवार यांच्यासाठीच नव्हे, तर सार्वजनिक जीवनात असलेल्या प्रत्येक नेत्यासाठी लागू होतो.

         लोकशाहीत टीकेचा अधिकार जितका महत्त्वाचा आहे, तितकीच टीका करताना भाषेची मर्यादा पाळण्याची जबाबदारीही आहे. व्यक्तिविरोधी, अपमानास्पद किंवा अवमानकारक भाषा राजकीय संवादाची गुणवत्ता कमी करते. म्हणूनच राजकीय पक्षांनीही आपल्या अभिव्यक्तीत संयम राखणे अपेक्षित आहे. तथापि, एखादे विधान आक्षेपार्ह वाटले म्हणून संपूर्ण सार्वजनिक चर्चाच बंद व्हावी किंवा विरोधकांनी प्रश्न विचारू नयेत, अशी अपेक्षा लोकशाहीच्या मूलभूत तत्त्वांशी सुसंगत ठरत नाही. आजच्या सोशल मीडिया युगात टीका अधिक वेगाने पसरते, अधिक तीव्र होते आणि अनेकदा वैयक्तिक पातळीवर पोहोचते. अशा परिस्थितीत राजकीय नेतृत्वाची खरी कसोटी म्हणजे संयम, आत्मविश्वास आणि व्यापक दृष्टी. पद मोठे असले की टीकाही मोठी असते. लोकशाहीतील नेतृत्व हे केवळ कौतुक स्वीकारण्याचे नसते; ते विरोध, असहमती आणि कधी-कधी कठोर उपरोध स्वीकारण्याची मानसिक तयारीही मागते.

         सुनेत्रा पवार यांच्यासमोरही आज अशीच संधी आहे. विरोधकांनी लावलेल्या शिक्क्याला भावनिक प्रतिक्रिया देण्याऐवजी आपल्या प्रशासनिक निर्णयांनी, स्वतंत्र भूमिकांनी आणि जनहिताच्या कामगिरीने तो चुकीचा ठरविण्याची संधी त्यांच्या हातात आहे. इतिहासात अनेक नेत्यांनी हे करून दाखवले आहे. त्यामुळे त्यांच्यासाठीही हा प्रसंग राजकीय संकट नसून स्वतःचे नेतृत्व अधिक ठळकपणे सिद्ध करण्याची संधी ठरू शकतो. लोकशाहीतील कोणत्याही नेत्याचे अंतिम मूल्यांकन विरोधकांनी दिलेल्या विशेषणांवर होत नाही; ते जनतेच्या विश्वासावर, कामगिरीवर आणि इतिहासाच्या कसोटीवर होते. म्हणूनच सार्वजनिक जीवन स्वीकारणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीने टीकेला शत्रू नव्हे, तर स्वतःला अधिक सक्षम सिद्ध करण्याची संधी मानले पाहिजे. व्यक्तिमत्त्वाची खरी उंची ही स्तुतीत नव्हे, तर कठोर टीकाही शांतपणे स्वीकारून आपल्या कार्यातून उत्तर देण्यात असते. राजकारणात टिकून राहणारे नेते हे शब्दांवर नव्हे, तर आपल्या कृतींवर इतिहास लिहितात.