उध्दव ठाकरेंच्या झंझावाताचा संदेश काय?

          महाराष्ट्राच्या राजकारणात पुन्हा एकदा मोठी खळबळ उडाली आहे. शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे) पक्षातील सहा खासदारांनी कथित “ऑपरेशन टायगर”च्या पार्श्वभूमीवर बंड करत शिवसेना (एकनाथ शिंदे) गटात प्रवेश केल्याने विरोधकांनी उद्धव ठाकरे यांची राजकीय ताकद संपल्याचा दावा केला. अनेकांनी ही केवळ पक्षांतराची घटना नसून उद्धव ठाकरे यांच्या नेतृत्वालाच दिलेले आव्हान असल्याचे चित्र रंगवले. मात्र राजकारणात अंतिम निर्णय हा वातानुकूलित बैठकीत होत नाही; तो जनतेच्या मैदानात होतो. आणि आज महाराष्ट्रात नेमके तेच चित्र दिसत आहे. बंडखोर खासदारांच्या मतदारसंघात उद्धव ठाकरे यांनी सुरू केलेला झंझावाती दौरा केवळ राजकीय कार्यक्रम राहिलेला नाही, तर तो शक्तिप्रदर्शनाचा केंद्रबिंदू बनला आहे. काल वाशिम-यवतमाळमध्ये त्यांनी संजय देशमुख यांच्यावर थेट आणि कठोर शब्दांत टीका केली. त्यांच्या भाषणात केवळ संताप नव्हता, तर विश्वासघाताचा आरोप, राजकीय प्रतिकाराची घोषणा आणि कार्यकर्त्यांना दिलेला लढ्याचा संदेशही होता. विदर्भ आणि मराठवाडा दौऱ्याचा पुढील टप्पा सुरू असताना एक गोष्ट सातत्याने दिसून येत आहे की, सभांना होणारी प्रचंड गर्दी. कोणत्याही राजकीय नेत्यासाठी गर्दी हा निवडणुकीतील विजयाचा हमीपत्र नसतो. पण गर्दी ही वातावरणाची दिशा दाखवते. ती कार्यकर्त्यांचा आत्मविश्वास वाढवते, विरोधकांच्या गणितात गोंधळ निर्माण करते आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे जनतेच्या मनात अजूनही त्या नेतृत्वाबद्दल आकर्षण आहे का, याची स्पष्ट झलक देते.

दोन वर्षांपासून उद्धव ठाकरे यांच्याबाबत सातत्याने एकच कथानक उभे करण्यात आले; पक्ष फुटला, चिन्ह गेले, आमदार गेले, खासदार गेले आणि आता जनताही दूर गेली. परंतु सध्या दिसणारे दृश्य या कथानकाला मोठे आव्हान देत आहे. हजारोंच्या संख्येने सभास्थळी जमा होणारे शिवसैनिक, महिलांची उपस्थिती, युवकांचा सहभाग आणि घोषणांनी दुमदुमणारे मैदान हे केवळ आयोजनाचे परिणाम म्हणून सहज नाकारता येणार नाही. हा एक राजकीय संदेश आहे.

            विशेष म्हणजे ज्या मतदारसंघांतून खासदारांनी पक्षांतर केले, त्याच भागात उद्धव ठाकरे यांना मिळणारा प्रतिसाद अधिक चर्चेचा विषय ठरत आहे. यामुळे एक मूलभूत प्रश्न निर्माण होतो की, खासदार गेले म्हणजे मतदारही गेले का? पक्ष बदलणारा नेता आपला जनाधारही सोबत घेऊन जातोच, असे भारतीय राजकारणात अनेकदा घडलेले नाही. मतदार हा अनेकदा व्यक्तीपेक्षा विचार, भावना किंवा नेतृत्वाशी नाते जोडतो. त्यामुळे मैदानात दिसणाऱ्या या गर्दीकडे केवळ आकड्यांच्या चष्म्यातून पाहणे चुकीचे ठरेल. उस्मानाबाद परिसरात, विशेषतः ओमराजे निंबाळकर यांच्या मतदारसंघात दिसणारे चित्रही याच दिशेने बोट दाखवत आहे. सभांना मिळणारी उपस्थिती, शिवसैनिकांचा उत्साह आणि स्थानिक पातळीवर जाणवणारी ऊर्जा यामुळे ठाकरे यांचा प्रभाव अद्याप कायम असल्याचा राजकीय संदेश जात आहे. अर्थात, याचा अंतिम अर्थ मतदारांचा कौल असा लगेच काढता येत नाही; मात्र राजकीय वातावरण बदलत असल्याचे संकेत म्हणून त्याकडे निश्चितच पाहिले जात आहे. याच ठिकाणी विरोधकांसाठीही आत्मपरीक्षणाची वेळ आहे. पक्षांतर झाले म्हणजे जनमतही आपोआप बदलते, हा समज इतिहासाने अनेक वेळा खोटा ठरवला आहे. महाराष्ट्राच्या राजकारणात भावना, निष्ठा आणि नेतृत्वाशी असलेली वैयक्तिक नाळ यांना आजही महत्त्व आहे. त्यामुळे केवळ संख्याबळावर विजय निश्चित झाल्याचा दावा करणाऱ्यांनी मैदानात उतरून हे चित्र पाहणे आवश्यक आहे.

उद्धव ठाकरे यांच्या दौऱ्याचा सर्वात मोठा परिणाम म्हणजे त्यांनी पुन्हा एकदा कार्यकर्त्यांमध्ये लढण्याची मानसिकता निर्माण केली आहे. संघर्षातून उभे राहिलेले नेतृत्व अनेकदा अधिक आक्रमक आणि अधिक स्वीकारार्ह ठरते. ठाकरे यांची भाषणे आता बचावात्मक नसून थेट प्रतिहल्ला करणारी झाली आहेत. ते विरोधकांवर नावानिशी टीका करत आहेत, पक्ष सोडून गेलेल्यांना जनतेच्या न्यायालयात उभे करत आहेत आणि स्वतःला संघर्ष करणारा नेता म्हणून पुन्हा सादर करत आहेत.

            राजकारणात वातावरण निर्माण करणे आणि वातावरण टिकवणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. आज उद्धव ठाकरे वातावरण निर्माण करण्यात यशस्वी होताना दिसत आहेत. हे वातावरण मतांमध्ये रूपांतरित होईल की नाही, याचा निर्णय भविष्यातील निवडणुका करतील. पण एवढे मात्र निश्चित आहे की त्यांच्या राजकीय अस्तित्वावर पूर्णविराम लागल्याचे जे चित्र रंगवले गेले होते, त्यावर आता मोठे प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. या दौऱ्याने आणखी एक वास्तव समोर आणले आहे. शिवसैनिकांचा भावनिक संबंध अजूनही तुटलेला नाही. संघटना फुटली, पदाधिकारी गेले, खासदार गेले, तरी कार्यकर्त्यांची मोठी संख्या मैदानात दिसत असेल, तर त्याचा अर्थ संघर्षाची ज्योत अजूनही विझलेली नाही. विरोधकांनी या वास्तवाला केवळ प्रचार म्हणून नाकारले, तर ती त्यांची राजकीय चूक ठरू शकते.