मराठी रंगभूमीचे सुवर्णपर्व संपलेज्येष्ठ दिग्दर्शिका विजया मेहता यांचे निधन

मुंबई : मराठी रंगभूमीला आधुनिक विचार, प्रयोगशीलता आणि कलात्मक शिस्त यांची नवी दिशा देणार्‍या ज्येष्ठ दिग्दर्शिका, अभिनेत्री आणि नाट्यप्रशिक्षक विजया मेहता यांचे वयाच्या 92व्या वर्षी राहत्या घरी निधन झाले. त्यांच्या निधनामुळे मराठी नाट्यविश्‍वावर शोककळा पसरली असून, एका युगप्रवर्तक व्यक्तिमत्त्वाचा अंत झाल्याची भावना व्यक्त होत आहे.
4 नोव्हेंबर 1934 रोजी बडोदा येथे जन्मलेल्या विजया मेहता यांचे मूळ नाव विजया जयवंत होते. मुंबई विद्यापीठातून अर्थशास्त्र आणि राज्यशास्त्राचे शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी नाट्यक्षेत्रात प्रवेश केला. पुढे दिल्लीतील राष्ट्रीय नाट्य विद्यालयात त्यांनी नाट्यशिक्षण घेतले. ज्येष्ठ नाट्यगुरू इब्राहिम अल्काझी यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी अभिनय आणि दिग्दर्शनाची भक्कम पायाभरणी केली. मराठी रंगभूमीवर ‘बाई’ या नावाने आदराने ओळखल्या जाणार्‍या विजया मेहता यांनी ‘रंगायन’ या नाट्यचळवळीच्या माध्यमातून प्रायोगिक नाटकांना नवे परिमाण दिले. त्यांच्या शिस्तबद्ध आणि अभ्यासपूर्ण प्रशिक्षणातून अनेक नामवंत कलाकार घडले. रंगमंचावरील प्रत्येक घटकाकडे कलात्मक दृष्टीने पाहण्याची त्यांची हातोटी विशेष मानली जात होती. अभिनेत्री म्हणून त्यांनी ‘झुंजारराव’, ‘संशयकल्लोळ’, ‘तुझे आहे तुजपाशी’ आणि ‘सुंदर मी होणार’ यांसारख्या नाटकांत प्रभावी भूमिका साकारल्या. दिग्दर्शिका म्हणून ‘संध्याछाया’, ‘हमीदाबाईची कोठी’, ‘बॅरिस्टर’, ‘सावित्री’, ‘पुरुष’ आणि ‘वाडा चिरेबंदी’ यांसारख्या गाजलेल्या नाटकांना त्यांनी वैशिष्ट्यपूर्ण कलात्मक रूप दिले. भारतीय रंगभूमीच्या सीमा ओलांडत त्यांनी जर्मनीसह परदेशातही ‘मुद्राराक्षस’, ‘शाकुंतल’, ‘हयवदन’ आणि ‘नागमंडल’ या नाटकांचे प्रयोग सादर केले. त्यामुळे भारतीय नाट्यपरंपरेला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नवी ओळख मिळाली. त्यांच्या ‘झिम्मा : आठवणींचा गोफ’ या आत्मकथनालाही रसिकांचा मोठा प्रतिसाद लाभला. रंगभूमीवरील त्यांच्या अतुलनीय योगदानाची दखल घेत त्यांना पद्मश्री, संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार, महाराष्ट्र गौरव पुरस्कार, कालिदास सन्मान, विष्णुदास भावे सुवर्णपदक, पु. ल. देशपांडे पुरस्कार आणि विविध जीवनगौरव सन्मानांनी गौरविण्यात आले. विजया मेहता यांच्या निधनाने मराठी रंगभूमीतील एका सुवर्णपर्वाचा अस्त झाला असला, तरी त्यांनी निर्माण केलेली कलात्मक परंपरा, प्रयोगशील विचार आणि संस्कारित नाट्यदृष्टी पुढील अनेक पिढ्यांसाठी प्रेरणास्थान राहणार आहे.