डॉ. कुमार सप्तर्षी : एका अस्वस्थ विवेकाचा अस्त

           डॉ. कुमार सप्तर्षी यांचे वयाच्या ८५ व्या वर्षी निधन झाले आणि महाराष्ट्राच्या सार्वजनिक जीवनातील एक सतत जागा असलेला विवेकाचा आवाज कायमचा शांत झाला. हा त्या परंपरेतील एका दीपस्तंभाचा अस्त आहे, जी परंपरा सत्तेपेक्षा सत्याला, पदापेक्षा संघर्षाला आणि लोकप्रियतेपेक्षा तत्त्वनिष्ठेला अधिक महत्त्व देते. आजच्या काळात विचार विकले जातात, भूमिका बदलल्या जातात, तत्त्वे सत्तेच्या पायाशी ठेवली जातात आणि संघर्षाचे रूपांतर करिअरमध्ये केले जाते. अशा काळात कुमार सप्तर्षी एका जिवंत मूल्यव्यवस्थेचे नाव होते. गांधींची नैतिकता, डॉ. राममनोहर लोहियांची समाजवादी आक्रमकता आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची सामाजिक न्यायाची भूमिका यांचा समन्वय त्यांनी केवळ भाषणांत मांडला नाही; तो आपल्या संपूर्ण जीवनात जगला.   युवक क्रांती दल अर्थात युक्रांद ही त्यांची संघटना प्रश्न विचारणाऱ्या आणि अन्यायाला थेट भिडणाऱ्या युवकांची वैचारिक शाळा होती. युक्रांदच्या माध्यमातून त्यांनी हजारो तरुणांना रस्त्यावर उतरायला शिकवले, पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे त्यांनी त्यांना विचार करायला शिकवले. घोषणांपेक्षा तर्क, द्वेषापेक्षा संवाद आणि हिंसेपेक्षा नैतिक प्रतिकार यांची ताकद त्यांनी एका पिढीला दिली.  कुमार सप्तर्षी यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा सर्वांत मोठा गुण म्हणजे त्यांनी कधीही विचारांचे देव्हारे बांधले नाहीत. गांधींवर प्रेम केले, पण गांधींनाही प्रश्न विचारले. लोहियांना स्वीकारले, पण त्यांची आंधळी भक्ती केली नाही. आंबेडकरांना वंदन केले, पण त्यांच्या नावाचा राजकीय व्यापार केला नाही. त्यांनी विचारांना धर्म बनू दिला नाही; विचारांना सतत जिवंत ठेवले. त्यामुळे त्यांचा समाजवाद हा घोषणांचा नव्हता, तर माणसाच्या सन्मानाचा होता. त्यांचा गांधीवाद हा केवळ खादीचा नव्हता, तर नैतिक धैर्याचा होता. त्यांची आंबेडकरी भूमिका ही केवळ स्मारकांची नव्हती, तर विषमता संपविण्याच्या संघर्षाची होती. सार्वजनिक जीवनात त्यांनी अनेकदा पराभव स्वीकारले, पण तडजोड कधी स्वीकारली नाही. निवडणुका जिंकणे किंवा हरणे हा त्यांच्या राजकारणाचा केंद्रबिंदू नव्हता. माणसाची बाजू घेणे हा त्यांचा धर्म होता. म्हणूनच ते सत्तेच्या दालनात कमी आणि संघर्षाच्या मैदानात अधिक दिसले. त्यांच्या भाषणात शब्दांची धार होती, पण मनात द्वेष नव्हता. विरोधकांवर त्यांनी कठोर टीका केली; विरोधकांचा द्वेष केला नाही. ही लोकशाहीची खरी संस्कृती होती.  त्यांच्या आयुष्याचा विचार केला तर एक गोष्ट प्रकर्षाने लक्षात येते की, त्यांनी कधीच स्वतःभोवती व्यक्तिपूजेचे वलय निर्माण होऊ दिले नाही. त्यांनी अनुयायी घडवले नाहीत; सहकारी घडवले. त्यांनी भक्त निर्माण केले नाहीत; विचार करणारे नागरिक निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला. हेच त्यांचे मोठेपण होते. गांधींचे नाव घेणारे गांधींच्या अहिंसेला विसरतात, लोहियांचा उल्लेख करणारे समाजवादाचा अर्थच बदलून टाकतात आणि आंबेडकरांचा जयघोष करणारे सामाजिक समतेच्या प्रश्नांवर मौन बाळगतात, तेव्हा कुमार सप्तर्षी यांचे संपूर्ण जीवन या दांभिकतेवर उभा असलेला कठोर प्रश्न बनून समोर उभे राहते. त्यांनी गांधी-लोहिया-आंबेडकर हा त्रिवेणी संगम राजकीय सोयीसाठी नव्हे, तर सामाजिक परिवर्तनाच्या अपरिहार्य कार्यक्रमासाठी स्वीकारला होता. त्यांच्या निधनानंतर शोकसंदेशांची गर्दी होईल. ज्यांच्यावर त्यांनी आयुष्यभर कठोर टीका केली, तेही त्यांना आदरांजली वाहतील. पण खरी आदरांजली शब्दांत नसते; ती आचरणात असते. त्यांच्या स्मृतीला सर्वात मोठा मान असेल, तो अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्यात, विवेक जपण्यात, धर्मांधतेला विरोध करण्यात, जातीव्यवस्थेविरुद्ध संघर्ष करण्यात आणि लोकशाहीच्या मूल्यांसाठी न डगमगता उभे राहण्यात. डॉ. कुमार सप्तर्षी गेले. पण त्यांनी जपलेली अस्वस्थता जिवंत राहिली पाहिजे. कारण ज्या समाजात प्रश्न विचारणारे संपतात, त्या समाजात लोकशाहीही हळूहळू मरू लागते. त्यांनी आपल्याला संघर्षाचा वारसा दिला आहे; तो जपण्याची जबाबदारी आता आपल्या पिढीवर आहे. इतिहासात काही माणसे त्यांच्या पदांमुळे मोठी ठरतात; काही त्यांच्या संपत्तीमुळे; काही त्यांच्या सत्तेमुळे. पण कुमार सप्तर्षी यांचे नाव त्या दुर्मीळ माणसांत घेतले जाईल, ज्यांनी विचारांना आयुष्य दिले आणि आयुष्याला विचार दिला. त्यांच्या जाण्याने एक खुर्ची रिकामी झालेली नाही; एक नैतिक उंची रिकामी झाली आहे.डॉ. कुमार सप्तर्षी अमर राहोत; त्यांच्या विचारांत, त्यांच्या संघर्षात आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहणाऱ्या प्रत्येक माणसाच्या विवेकात. त्यांना संघर्षशील वैचारिक अभिवादन.