योग : भारतीय संस्कृतीचा अमर वारसा आणि आधुनिक जीवनाची संजीवनी

मानवाच्या जीवनप्रवासात शरीर, मन आणि आत्मा यांचा समतोल राखण्याची कला म्हणजे योग. हजारो वर्षांपूर्वी भारतभूमीत जन्माला आलेली ही जीवनपद्धती आज संपूर्ण जगासाठी आरोग्याचा आणि शांततेचा दीपस्तंभ बनली आहे. आधुनिक युगात विज्ञानाने अनेक चमत्कार घडविले, जीवन अधिक वेगवान केले; परंतु या वेगवान जीवनशैलीसोबत ताणतणाव, चिंता, नैराश्य, रक्तदाब, मधुमेह, हृदयरोग यांसारख्या समस्याही वाढल्या. अशा वेळी योग ही केवळ व्यायामाची पद्धत नसून संपूर्ण जीवन जगण्याची शास्त्रशुद्ध कला असल्याचे पुन्हा अधोरेखित झाले आहे. भारतीय ऋषी-मुनींनी हजारो वर्षांपूर्वी योगाचा शोध लावला. महर्षी पतंजली यांनी योगसूत्रांद्वारे योगाला शास्त्रीय अधिष्ठान दिले. योगश्चित्तवृत्ती निरोधः या सूत्रात योगाचे सार दडलेले आहे. मनातील अस्थिर विचारांना नियंत्रित करून आत्मिक शांतता प्राप्त करणे म्हणजे योग. योगाचे यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी हे आठ अंग मानवाला परिपूर्णतेकडे घेऊन जातात. त्यामुळे योग ही केवळ शरीराची हालचाल नसून जीवनशैलीची संपूर्ण शिस्त आहे.
आज जगभरात योगाची लोकप्रियता दिवसेंदिवस वाढत आहे. संयुक्त राष्ट्र संघाने 21 जून हा दिवस आंतरराष्ट्रीय योग दिन म्हणून घोषित केल्यानंतर योगाला जागतिक मान्यता मिळाली. अमेरिका, जपान, ऑस्ट्रेलिया, फ्रान्स, जर्मनी, रशिया यांसारख्या देशांमध्ये लाखो लोक नियमित योगाभ्यास करत आहेत. भारताने जगाला दिलेली ही अनमोल देणगी आज जागतिक आरोग्य चळवळीचे रूप धारण करत आहे. जगाला युद्ध नव्हे, बुद्ध हवा आहे; संघर्ष नव्हे, समन्वय हवा आहे; आणि हा समन्वय साधण्याचे सामर्थ्य योगात आहे. कोरोना महामारीच्या काळात योगाचे महत्त्व विशेष अधोरेखित झाले. जगभरातील लाखो लोकांनी घरामध्ये राहून योग आणि प्राणायामाचा आधार घेतला. रोगप्रतिकारक शक्ती वाढविण्यासाठी आणि मानसिक तणाव कमी करण्यासाठी योग प्रभावी ठरला. त्या काळात भारताच्या योगपरंपरेची जगभर नव्याने ओळख निर्माण झाली.
आजच्या विद्यार्थ्यांसाठी योग अधिक आवश्यक ठरत आहे. मोबाईल, इंटरनेट, स्पर्धा परीक्षा आणि अभ्यासाचा वाढता ताण यामुळे विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्यावर परिणाम होत आहे. नियमित योगाभ्यास केल्यास स्मरणशक्ती वाढते, एकाग्रता सुधारते आणि आत्मविश्वास दृढ होतो. अभ्यासात सातत्य राखण्यासाठी आणि मानसिक संतुलन टिकवण्यासाठी योग प्रभावी साधन आहे. म्हणूनच अनेक शाळांमध्ये योगशिक्षणाला प्राधान्य दिले जात आहे. ग्रामीण भारतातही योगाचे महत्त्व कमी नाही. शेतकरी हा देशाचा अन्नदाता आहे. बदलते हवामान, अनिश्चित पाऊस, उत्पादन खर्च आणि बाजारातील चढ-उतार यामुळे शेतकरी मानसिक तणावाखाली असतो. योगामुळे शारीरिक ताकद वाढते, मानसिक स्थैर्य मिळते आणि निर्णयक्षमता सुधारते. महाराष्ट्रातील अनेक गावांमध्ये सकाळी सामूहिक योग सत्रे आयोजित केली जातात. ही आरोग्यदायी सवय ग्रामीण जीवनाला नवी दिशा देत आहे.
महिलांच्या आरोग्यासाठी योग विशेष उपयुक्त आहे. गर्भावस्था, प्रसूतीनंतरचा काळ, हार्मोनल बदल, घर आणि नोकरीचा ताण यामुळे महिलांना अनेक आरोग्यविषयक समस्या भेडसावतात. योगामुळे शारीरिक लवचिकता वाढते, मानसिक संतुलन राखले जाते आणि आत्मविश्वास वृद्धिंगत होतो. त्यामुळे आज अनेक महिला योगाला आपल्या दैनंदिन जीवनाचा भाग बनवत आहेत. वृद्ध व्यक्तींसाठी योग म्हणजे नवजीवनाचा आधार आहे. वाढते वय, सांधेदुखी, रक्तदाब, मधुमेह यांसारख्या आजारांमध्ये योग लाभदायक ठरतो. नियमित प्राणायामामुळे फुफ्फुसांची कार्यक्षमता वाढते, रक्ताभिसरण सुधारते आणि शरीरात उत्साह टिकून राहतो. वृद्धत्व स्वीकारताना जीवनाचा आनंद कसा घ्यावा हे योग शिकवतो. योग केवळ रोगांवर मात करण्याचे साधन नसून सकारात्मक विचारसरणी निर्माण करणारा जीवनमंत्र आहे.
योग आणि पर्यावरण यांचाही अतूट संबंध आहे. योग आपल्याला निसर्गाशी एकरूप व्हायला शिकवतो. वृक्ष, पाणी, हवा आणि पृथ्वी यांचा आदर करण्याची प्रेरणा योगातून मिळते. पर्यावरण संवर्धनासाठी जागरूक नागरिक घडविण्याचे सामर्थ्य योगात आहे. निरोगी पर्यावरण आणि निरोगी मानव यांचा परस्परसंबंध योग स्पष्ट करतो. आज बीड जिल्ह्यासह महाराष्ट्रातील अनेक ठिकाणी योगविषयक जनजागृती होत आहे. शासकीय कार्यालये, शाळा, महाविद्यालये, स्वयंसेवी संस्था आणि विविध सामाजिक संघटना योग दिनानिमित्त विशेष कार्यक्रम आयोजित करतात. या माध्यमातून योगाची परंपरा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचत आहे. योगामुळे केवळ व्यक्ती नव्हे तर संपूर्ण समाज निरोगी आणि सुदृढ बनतो. योग म्हणजे जीवनाच्या प्रत्येक क्षणात संतुलन शोधण्याची प्रक्रिया आहे. शरीर निरोगी, मन प्रसन्न आणि आत्मा समाधानी ठेवण्याची गुरुकिल्ली योगात दडलेली आहे. जग कितीही आधुनिक झाले तरी शांतता, समाधान आणि आरोग्याचा शोध कायम राहणार आहे. त्या शोधाचा सर्वात विश्वासार्ह मार्ग म्हणजे योग. भारताने जगाला दिलेली ही महान परंपरा पुढील अनेक शतकांपर्यंत मानवतेला मार्गदर्शन करत राहील.
चंद्रकांत प्रकाश शेळके
तहसीलदार, बीड