आंदोलन की राजकीय महत्त्वाकांक्षा : एक कटाक्ष

अलीकडेच अभिजीत दिपके यांनी प्रसिद्ध केलेल्या नव्या व्हिडिओमध्ये आंदोलनाची पुढील रूपरेषा जाहीर केली आहे. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, केंद्रीय शिक्षणमंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांनी पुढील शनिवारपर्यंत राजीनामा दिला नाही तर ते स्वतः देशातील विविध शहरांमध्ये जाऊन आंदोलन करतील. त्यानंतर पुन्हा एकदा दिल्लीत देशभरातील विद्यार्थी आणि तरुणांना एकत्र करून मोठे आंदोलन उभारण्याची घोषणाही त्यांनी केली आहे. या व्हिडिओच्या सुरुवातीलाच दिपके यांनी जंतर-मंतरवरील आंदोलन शांततेत आणि लोकशाही मार्गाने पार पडल्याबद्दल सहभागींचे अभिनंदन केले. लोकशाही व्यवस्थेत शांततापूर्ण आंदोलन हा नागरिकांचा मूलभूत अधिकार आहे आणि त्याचा आदर व्हायलाच हवा. परंतु कोणत्याही आंदोलनाचे मूल्यमापन केवळ त्याच्या घोषणांवर नव्हे, तर त्याच्या उद्दिष्टांवर, सातत्यावर आणि वास्तवाशी असलेल्या नात्यावर केले जाते. विशेष म्हणजे ही घोषणा अशा काळात करण्यात आली आहे, जेव्हा नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखालील केंद्र सरकारच्या कार्यकाळाला बारा वर्षे पूर्ण झाल्याची चर्चा देशभर सुरू आहे. सरकारच्या धोरणांवर टीका करणे हा विरोधी राजकारणाचा आणि लोकशाहीचा आवश्यक भाग आहे. मात्र प्रत्येक राजकीय किंवा प्रशासकीय प्रश्नाचे उत्तर केवळ आंदोलनातच शोधले जाऊ लागले, तर त्यातून विधायक पर्याय उभे राहत नाहीत. प्रश्न निर्माण करणे आणि प्रश्न सोडविण्याची जबाबदारी स्वीकारणे यामध्ये मोठा फरक असतो. दिपके यांच्या सार्वजनिक जीवनाकडे पाहिले तर त्यांची सुरुवात एका राजकीय पक्षातून झाल्याचे अनेकदा चर्चेत आले आहे. त्यामुळे त्यांच्या राजकीय विचारसरणीवर त्या अनुभवांचा प्रभाव असणे स्वाभाविक आहे. परंतु आंदोलनकर्त्याने स्वतःला व्यापक जनहिताचे प्रतिनिधी म्हणून सादर करायचे असेल, तर त्याने पक्षीय चौकटींपलीकडे जाणे आवश्यक असते. अनेक निरीक्षकांच्या मते, दिपके यांची भाषा, आंदोलनाची शैली आणि सत्ताधारी व्यवस्थेविरोधातील सातत्यपूर्ण आक्रमकता यामुळे त्यांच्यावर अजूनही आम आदमी पक्ष प्रेरित राजकारणाचा प्रभाव असल्याची छाप पडते. ही छाप योग्य आहे की नाही, हा वेगळा प्रश्न आहे. पण सार्वजनिक प्रतिमेच्या राजकारणात धारणा देखील महत्त्वाची असते. जर एखाद्या आंदोलनाचे नेतृत्व करणारी व्यक्ती पक्षनिरपेक्ष असल्याचा दावा करत असेल आणि त्याच वेळी तिच्या कृतींमधून विशिष्ट राजकीय विचारधारेचा प्रभाव दिसत असेल, तर त्या आंदोलनाच्या निष्पक्षतेबाबत शंका निर्माण होतात.दिपके यांच्या नव्या घोषणेत आणखी एक मुद्दा लक्षात घेण्यासारखा आहे. देशातील विविध शहरांत जाऊन आंदोलन करण्याची घोषणा ऐकायला प्रभावी वाटते. परंतु अशा प्रकारची देशव्यापी मोहीम उभारण्यासाठी मजबूत संघटनात्मक क्षमता, स्पष्ट मागण्या, स्थानिक नेतृत्वाशी समन्वय आणि दीर्घकालीन रणनीती आवश्यक असते. केवळ घोषणांच्या जोरावर राष्ट्रीय स्तरावरील जनचळवळ उभी राहत नाही. भारताच्या राजकीय इतिहासात अनेक आंदोलने प्रारंभी मोठ्या उत्साहाने सुरू झाली, परंतु ठोस कार्यक्रमाअभावी ती कालांतराने निष्प्रभ ठरली. विद्यार्थी आणि तरुणांना पुन्हा एकदा दिल्लीत एकत्र आणण्याची घोषणा देखील त्याच चौकटीत पाहावी लागेल. तरुणांमध्ये असंतोष असू शकतो, प्रश्न असू शकतात आणि बदलाची आकांक्षाही असू शकते. पण त्या भावनांना सातत्यपूर्ण आणि विधायक दिशादर्शन मिळाले नाही तर आंदोलन भावनिक घोषणांपुरते मर्यादित राहते. अशा परिस्थितीत नेतृत्वाकडून अपेक्षा असते ती संयमाची, सुस्पष्टतेची आणि जबाबदारीची. समाज माध्यमांच्या युगात आंदोलनांची दृश्यता वाढविणे सोपे झाले आहे. व्हिडिओ, घोषणाबाजी आणि प्रतीकात्मक कृती यांना तात्काळ प्रसिद्धी मिळते. मात्र प्रसिद्धी आणि प्रभाव यात फरक असतो. आंदोलनाचा खरा प्रभाव त्यातून निर्माण होणाऱ्या धोरणात्मक बदलांमध्ये, सार्वजनिक चर्चेच्या दर्जामध्ये आणि लोकांच्या जीवनात घडणाऱ्या सकारात्मक परिणामांमध्ये मोजला जातो. म्हणूनच दिपके यांच्या पुढील आंदोलनांकडे पाहताना केवळ त्यांच्या घोषणांकडे पाहून प्रभावित होण्याऐवजी काही मूलभूत प्रश्न विचारणे आवश्यक आहे. आंदोलनाचे अंतिम उद्दिष्ट काय आहे? त्यातून कोणते ठोस परिणाम अपेक्षित आहेत? त्यासाठी कोणती कृती योजना आहे? आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, हे आंदोलन व्यापक जनहितासाठी आहे की एका विशिष्ट राजकीय भूमिकेला बळ देण्यासाठी? या प्रश्नांची समाधानकारक उत्तरे मिळाली नाहीत, तर, ज्या आंदोलनाला लोकशाहीचा उत्सव म्हणून सादर केले जात आहे, ते उद्या दिशाहीन राजकीय असंतोषाचे व्यासपीठ बनण्याचा धोका नाकारता येणार नाही. आंदोलनांची ऊर्जा महत्त्वाची असते; पण त्या ऊर्जेला दिशा नसेल, तर ती परिवर्तन घडविण्याऐवजी गोंधळ निर्माण करू शकते. आणि नेमका हाच धोका अभिजीत दिपके यांच्या पुढील राजकीय प्रवासासमोर उभा असल्याचे दिसते.