ममतांची कसोटी, तृणमूलमध्ये फूट !

पश्‍चिम बंगालच्या राजकारणात गेल्या दशकभरात एकच नाव सर्वाधिक प्रभावी राहिले आहे आणि ते म्हणजे ममता बॅनर्जी. डाव्यांचा बालेकिल्ला उद्ध्वस्त करून सत्ता हस्तगत करणार्‍या तृणमूल काँग्रेसने बंगालमध्ये अभेद्य राजकीय किल्ला उभारला. मात्र सत्तेचा दीर्घकाळ टिकणारा प्रवास अनेकदा आत्ममग्नता, केंद्रीकरण आणि अंतर्गत असंतोष यांना जन्म देतो. आज तृणमूल काँग्रेसमध्ये उघडपणे दिसू लागलेली नाराजी आणि तब्बल वीस खासदार राष्ट्रीय लोकशाही आघाडीला पाठिंबा देण्याच्या तयारीत असल्याचा दावा हा केवळ एका पक्षातील बंडाचा विषय नाही; तो ममता बॅनर्जी यांच्या नेतृत्वासमोरील सर्वात मोठ्या राजकीय संकटाचा इशारा आहे.
राजकारणात विरोधकांशी लढणे सोपे असते, परंतु स्वतःच्या घरातील असंतोषाला तोंड देणे सर्वात कठीण असते. तृणमूल काँग्रेसच्या बाबतीत नेमके तेच घडताना दिसत आहे. पक्षाच्या अनेक वरिष्ठ नेत्यांनी वारंवार निर्णयप्रक्रियेत सहभाग नसल्याची खंत व्यक्त केली आहे. पक्षातील काही मोजक्या व्यक्तींच्या हाती सर्व सूत्रे केंद्रित झाल्याची भावना केवळ कार्यकर्त्यांमध्येच नव्हे तर खासदार आणि आमदारांमध्येही वाढत गेली. त्याचेच परिणाम आता उघडपणे समोर येऊ लागले आहेत. तब्बल वीस खासदारांनी स्वतंत्र भूमिका घेण्याची तयारी दाखविल्याचा दावा सत्य असो वा अतिशयोक्ती, पण त्या दाव्याने निर्माण केलेली राजकीय धास्ती दुर्लक्षित करता येणार नाही. कारण धूर दिसत असेल तर कुठेतरी आग असतेच. दिल्लीत झालेल्या बैठका, पक्षातील वाढती कुजबुज, काही खासदारांचे विरोधी नेत्यांशी वाढलेले संपर्क आणि नाराजीची उघड चर्चा या सर्व घटनांचा एकत्रित विचार केला तर तृणमूल काँग्रेसमध्ये सर्व काही आलबेल नाही, हे स्पष्ट होते.
यातील सर्वात धक्कादायक घटना म्हणजे राज्यसभेतील ज्येष्ठ सदस्य सुखेंदू शेखर राय यांचा राजीनामा. पक्षाच्या स्थापनेपासून विविध टप्प्यांवर महत्त्वाची भूमिका बजावणार्‍या नेत्याने पक्ष आणि सदस्यत्वाचा राजीनामा देणे ही साधी बाब नाही. त्यांच्या पत्रातील आरोप अधिक गंभीर आहेत. पक्षातील निर्णयप्रक्रिया काही मोजक्या लोकांपुरती मर्यादित झाल्याची टीका त्यांनी केली आहे. कार्यकर्ते, नागरिक आणि वरिष्ठ नेत्यांशी संवाद कमी झाल्याचे त्यांनी नमूद केले आहे. निवडणुकीतील पराभवांनंतर आत्मपरीक्षणाऐवजी वास्तवाकडे दुर्लक्ष केल्याचाही आरोप त्यांनी केला आहे. हे आरोप केवळ एका नाराज नेत्याचे वैयक्तिक मत म्हणून झटकून टाकता येणार नाहीत. खरे तर कोणत्याही पक्षाचा र्‍हास बाहेरून होत नाही; तो आतून सुरू होतो. इतिहास याची अनेक उदाहरणे देतो. काँग्रेसचा राष्ट्रीय स्तरावरील उतरता आलेख असो, डाव्या पक्षांची बंगालमधील पडझड असो किंवा अनेक प्रादेशिक पक्षांची झालेली विभागणी असो, प्रत्येक ठिकाणी नेतृत्वाभोवती वाढलेले केंद्रीकरण आणि कार्यकर्त्यांपासून निर्माण झालेली दरी हे समान धागे दिसतात. तृणमूल काँग्रेसही त्याच मार्गावर तर चालली नाही ना, हा प्रश्‍न आता विचारला जाऊ लागला आहे. ममता बॅनर्जी यांची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे जनसंपर्क आणि संघर्षशील प्रतिमा. त्यांनी रस्त्यावर उतरून लढा दिला आणि जनतेच्या मनात स्थान निर्माण केले. परंतु सत्तेच्या दीर्घकाळानंतर कोणत्याही नेतृत्वासमोर एक आव्हान उभे राहते-संघर्षशीलतेचे रूपांतर संस्थात्मक नेतृत्वात करणे. जेव्हा पक्ष व्यक्तीभोवती फिरू लागतो आणि संस्था दुय्यम ठरतात, तेव्हा असंतोषाची बीजे पेरली जातात. आज तृणमूल काँग्रेसमध्ये दिसणारी परिस्थिती याच प्रक्रियेचा परिणाम असल्याचे अनेक निरीक्षक मानतात. याचा राष्ट्रीय राजकारणावरही परिणाम होऊ शकतो. ममता बॅनर्जी या विरोधी पक्षांच्या एकजुटीतील महत्त्वाचा चेहरा मानल्या जातात. भारतीय जनता पक्षाविरोधातील राष्ट्रीय राजकारणात त्यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. मात्र स्वतःच्या पक्षातच अस्थिरता निर्माण झाली, तर राष्ट्रीय पातळीवरील त्यांची राजकीय विश्‍वासार्हता आणि प्रभाव यावर परिणाम होणे अपरिहार्य ठरेल. विरोधकांच्या एकजुटीचे स्वप्न दाखवणार्‍या नेतृत्वाला प्रथम स्वतःच्या पक्षातील एकजूट टिकवावी लागते. दुसरीकडे, भारतीय जनता पक्षासाठी ही परिस्थिती राजकीय संधी ठरू शकते. बंगालमध्ये दीर्घकाळापासून सत्तांतराचे स्वप्न पाहणार्‍या भाजपला तृणमूलमधील नाराजीचा फायदा घेण्याची संधी मिळू शकते. पक्षातील नाराज नेते आणि खासदार यांना आपल्याकडे आकर्षित करण्याचे प्रयत्न अधिक तीव्र होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. त्यामुळे ही केवळ तृणमूल काँग्रेसची अंतर्गत समस्या राहिलेली नाही; ती बंगालच्या भावी राजकीय समीकरणांवर परिणाम करणारी घटना बनली आहे. मात्र या सर्व घडामोडींच्या पार्श्‍वभूमीवर एक गोष्ट लक्षात ठेवावी लागेल. राजकारणात अफवा, दबावतंत्र आणि राजकीय संदेश यांचाही मोठा वाटा असतो. त्यामुळे वीस खासदार प्रत्यक्षात पक्ष सोडतील की नाही, हा प्रश्‍न अद्याप अनुत्तरित आहे. परंतु त्यापेक्षा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे असा दावा करण्याची वेळ का आली? पक्षातील असंतोष इतका वाढला की अशा चर्चांना खतपाणी मिळू लागले, हीच बाब तृणमूल नेतृत्वासाठी चिंतेची आहे.लोकशाहीत कोणताही पक्ष जनतेपेक्षा मोठा नसतो आणि कोणतेही नेतृत्व टीकेपलीकडे नसते. सत्ता टिकवण्यासाठी केवळ निवडणुका जिंकणे पुरेसे नसते; पक्षातील लोकशाही, संवाद आणि आत्मपरीक्षणही तेवढेच आवश्यक असते. तृणमूल काँग्रेससमोरील सध्याचे संकट हे नेतृत्वाला मिळालेला इशारा आहे. हा इशारा गांभीर्याने घेतला तर पक्ष पुन्हा उभारी घेऊ शकतो. अन्यथा आज दिसणारे भगदाड उद्या मोठ्या पडझडीचे कारण ठरू शकते. पश्‍चिम बंगालच्या राजकारणात सध्या सुरू असलेली ही घडामोड केवळ पक्षांतराची चर्चा नाही. ती सत्तेच्या केंद्रीकरणाविरुद्धचा अंतर्गत असंतोष, संवादाच्या अभावाविरुद्धची प्रतिक्रिया आणि नेतृत्वासमोरील कठोर वास्तवाची आठवण आहे. ममतांच्या किल्ल्यात पडलेले हे भगदाड वेळेत बुजवले गेले नाही, तर बंगालच्या राजकारणात एका नव्या अध्यायाची सुरुवात होण्यास फार वेळ लागणार नाही.