अजित डोभालांची लोकमान्य समजून घेण्यात झालेली चूक !

        पुणे ही केवळ महाराष्ट्राची सांस्कृतिक राजधानी नाही, तर भारतीय राष्ट्रवादाची वैचारिक प्रयोगशाळा आहे. याच पुण्याने लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांसारखा नेता देशाला दिला, ज्यांनी स्वराज्याचा मंत्र केवळ दिला नाही, तर तो सामान्य जनतेच्या मनामनात रुजवला. अशा पुण्यात राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार अजित डोभाल यांनी लोकमान्य टिळकांच्या स्वातंत्र्यलढ्याचा गौरव करताना आजच्या जेन-झी (Gen-Z) पिढीवर टीका केली. परंतु हा संदर्भ जितका ऐतिहासिक होता, तितकाच तो वर्तमानाशी जोडताना अधिक संवेदनशील आणि वास्तववादी असणे अपेक्षित होते.

         राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार हे केवळ सुरक्षा विषयांवरील अधिकारी नसतात; त्यांच्या प्रत्येक सार्वजनिक वक्तव्याकडे देशातील युवक, धोरणकर्ते आणि समाज लक्ष देत असतो. त्यामुळे त्यांच्या भाषणातून केवळ भूतकाळाचा गौरव नव्हे, तर भविष्याचा मार्गही दिसायला हवा. विशेषतः अशा काळात, जेव्हा भारतातील तरुण रोजगार, शिक्षण, कौशल्य, तंत्रज्ञान आणि सामाजिक न्याय यांसारख्या प्रश्नांशी झुंज देत आहेत.

लोकमान्य टिळकांचे संपूर्ण जीवन पाहिले तर त्यांच्या संघर्षाचा केंद्रबिंदू तरुण शक्ती होती. त्यांनी शिक्षण, पत्रकारिता, सार्वजनिक गणेशोत्सव, शिवजयंती आणि राजकीय संघटनांच्या माध्यमातून युवकांना जागृत केले. टिळकांनी तरुणांना दोष दिले नाहीत; त्यांनी त्यांच्यावर विश्वास ठेवला. त्यांच्या सुप्रसिद्ध घोषणेतील “स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे” हा केवळ राजकीय नारा नव्हता, तर नव्या पिढीला दिलेला आत्मविश्वासाचा संदेश होता.

        आजची जेन-झी पिढीही अनेक बाबतीत टिळकांच्या काळातील तरुणांशी साम्य दाखवते. माध्यमे बदलली आहेत, संघर्षाची साधने बदलली आहेत, पण प्रश्न विचारण्याची वृत्ती कायम आहे. ही पिढी डिजिटल माध्यमांतून आपले विचार व्यक्त करते, पर्यावरण, शिक्षण, रोजगार, स्त्री-पुरुष समानता, सामाजिक न्याय आणि लोकशाही मूल्यांबद्दल आवाज उठवते. अनेकदा ही आंदोलने पारंपरिक चौकटीत बसत नाहीत; म्हणून ती चुकीची ठरत नाहीत. इतिहास सांगतो की प्रत्येक पिढीवर मागील पिढीने टीका केली आहे. स्वातंत्र्यलढ्यातील तरुणांनाही कधीकधी उतावळे, अव्यवहारी किंवा बंडखोर म्हटले गेले. पण त्याच तरुणांनी पुढे भारताचा इतिहास घडवला. त्यामुळे आजच्या जेन-झीकडेही संशयाने नव्हे, तर शक्यतांच्या दृष्टीने पाहणे अधिक योग्य ठरेल. आज भारताची लोकसंख्या तरुण आहे. ही लोकसंख्या देशाची सर्वात मोठी ताकद ठरू शकते किंवा सर्वात मोठे आव्हानही बनू शकते. याचा निर्णय तरुणांच्या स्वभावावर कमी आणि त्यांना मिळणाऱ्या संधींवर अधिक अवलंबून आहे. जर गुणवत्तापूर्ण शिक्षण, रोजगार, संशोधन, नवकल्पना, उद्योजकता आणि सामाजिक सुरक्षिततेच्या संधी उपलब्ध झाल्या, तर हीच पिढी भारताला जागतिक नेतृत्वाच्या दिशेने नेऊ शकते.

         अजित डोभाल यांच्यासारख्या उच्च पदावरील व्यक्तीकडून युवकांना दोष देणारे किंवा त्यांच्यावर अविश्वास व्यक्त करणारे संदेश नव्हे, तर त्यांना प्रेरणा देणारे विचार अपेक्षित असतात. देशाची सुरक्षा केवळ सीमांवर लढणाऱ्या जवानांमुळे मजबूत होत नाही; ती प्रयोगशाळांमध्ये संशोधन करणाऱ्या विद्यार्थ्यांमुळे, उद्योग उभारणाऱ्या उद्योजकांमुळे, प्रामाणिक अधिकारी घडवणाऱ्या शिक्षणव्यवस्थेमुळे आणि लोकशाही मूल्ये जपणाऱ्या जागरूक नागरिकांमुळेही मजबूत होते. लोकमान्य टिळकांनी युवकांना केवळ राष्ट्रभक्ती शिकवली नाही; त्यांनी त्यांना विचार करण्याची, प्रश्न विचारण्याची आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची हिंमत दिली. हीच प्रेरणा आजच्या जेन-झीमध्ये विविध स्वरूपांत दिसून येते. काही वेळा ती सोशल मीडियावरील मोहिमांमध्ये दिसते, काही वेळा विद्यार्थ्यांच्या चळवळींमध्ये, तर काही वेळा नवउद्योजकांच्या कल्पकतेत दिसते. तिचे मूल्यांकन केवळ पारंपरिक निकषांवर करणे योग्य ठरणार नाही. भारतातील तरुण आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अवकाश संशोधन, जैवतंत्रज्ञान, डिजिटल अर्थव्यवस्था, स्टार्टअप्स आणि जागतिक स्पर्धेच्या युगात जगत आहेत. त्यांच्यासमोरील आव्हाने आणि संधी दोन्ही अभूतपूर्व आहेत. अशा वेळी राष्ट्रीय नेतृत्वाने त्यांना भूतकाळाची प्रेरणा देतानाच भविष्याचा स्पष्ट आराखडा देणे आवश्यक आहे. 

         लोकमान्य टिळकांचा वारसा म्हणजे केवळ इतिहासाचे स्मरण नव्हे, तर नव्या पिढीवर विश्वास ठेवण्याची परंपरा आहे. जर टिळक आज असते, तर त्यांनी जेन-झीला दोष देण्यापेक्षा त्यांच्या उर्जेला राष्ट्रनिर्मितीच्या दिशेने वळवण्याचा प्रयत्न केला असता. त्यांनी नव्या तंत्रज्ञानाचा, नव्या माध्यमांचा आणि नव्या विचारांचा उपयोग करून राष्ट्रीय जागृतीचे नवे पर्व सुरू केले असते. आजच्या भारताला तरुणांकडून अपेक्षा आहेत; पण तरुणांच्याही भारताकडून अपेक्षा आहेत; समान संधी, दर्जेदार शिक्षण, सन्मानजनक रोजगार, वैज्ञानिक दृष्टी, अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्य आणि सुरक्षित भविष्य. या अपेक्षा पूर्ण झाल्या तर जेन-झी ही केवळ एक पिढी राहणार नाही, तर भारताच्या पुढील शतकाची शिल्पकार ठरेल.