राष्ट्रवादी काँगे्रस पक्षातील वादळ ?

राजकारण करणे वेगळे, आणि पक्ष चालवणे वेगळे, या दोन भिन्न बाबी असल्याचे एव्हाना महाराष्ट्राच्या उपमुख्यमंत्री आणि राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या अध्यक्षा सुनेत्रा पवार यांच्या लक्षात आलेच असणार, यात शंकाच नाही. अजितदादा यांच्या अपघाती मृत्यूनंतर अनेकांना दुःख झाले. मात्र त्यानंतर अनेकांना पक्षाची सुत्रे आपल्याच हाती येतील असाच काहींचा समज झाला असावा. सुनेत्रा पवार उपमुख्यमंत्री झाल्यानंतर देखील अनेकांना त्या नामधारी असून सर्व सूत्रे आपल्याच हाती येतील असा समज होता, मात्र त्यांचा हा समज, हा भ्रम दूर झाला तो अवघ्या काही दिवसांतच. सुनेत्रा पवार यांनी प्रफुल्ल पटेल, सुनील तटकरे आणि छगन भुजबळ यांची पक्षाच्या कार्यकारणीतून वगळली, तसे पत्रच निवडणूक आयोगाला दिले. त्यानंतर अवघ्या काही तासांमध्येच सुनील तटकरे यांनी खा. शरद पवारांची भेट घेतली. सुनील तटकरे ही फक्त सदिच्छा भेट होती असे सांगत असले, तरी महाराष्ट्राचे राजकारण इतके निरागस राहिलेले नाही की, ‘सिल्व्हर ओक’वरील प्रत्येक भेट केवळ तब्येतीची चौकशी म्हणून मानली जाईल. विशेषतः पक्ष फुटल्यानंतर आणि अजित पवारांच्या बंडानंतर प्रत्येक हालचालीकडे संशयाच्या नजरेने पाहिले जाते. कारण राष्ट्रवादीत आज विचारांचा संघर्ष नाही, तर अस्तित्वासाठीचा संघर्ष सुरू आहे.
खा. शरद पवार हे गेली सहा दशके महाराष्ट्राच्या राजकारणातील सर्वात प्रभावी आणि चाणाक्ष नेते राहिले. त्यांनी सत्ता घडवली, मोडली, मित्र जोडले, विरोधकांना जवळ घेतले आणि वेळप्रसंगी स्वतःच्या पक्षातही नवे समीकरण निर्माण केले. पण आज त्यांच्याच डोळ्यांसमोर त्यांची राजकीय वारसा म्हणून उभी केलेली संघटना दोन तुकड्यांत विभागली गेली आहे. ही फूट केवळ पक्षीय नाही; ती मानसिक, वैचारिक आणि नेतृत्वाच्या विश्‍वासाची फूट आहे. अजित पवारांनी सत्तेसाठी भाजपसोबत हातमिळवणी केली आणि राष्ट्रवादीचा मोठा गट सत्तेच्या छत्राखाली गेला. उरला तो भावनिक वारसा, शरद पवारांवरील निष्ठा आणि काही मोजके कार्यकर्ते. प्रश्‍न असा आहे की, केवळ भावनिक निष्ठेवर पक्ष जिवंत राहतो का? राजकारणात भावना महत्त्वाच्या असतात, पण सत्ता नसली की निष्ठाही ढासळते, हे महाराष्ट्राने अनेकदा पाहिले आहे.
रोहित पवारांनी केलेला दावा की, तटकरे, पटेल आणि 22 आमदार भाजपमधून लढणार, हा केवळ राजकीय आरोप म्हणून दुर्लक्षित करता येणार नाही. कारण सध्याच्या राजकारणात विचारधारा संपल्या आहेत आणि निवडणूक जिंकणे हेच अंतिम तत्त्व बनले आहे. आजचा नेता उद्या कोणत्या पक्षात असेल, याची खात्री उरलेली नाही. त्यामुळे राष्ट्रवादीतील नेत्यांबद्दल शंका निर्माण होणे स्वाभाविक आहे. मुळात राष्ट्रवादी काँग्रेसची सर्वात मोठी अडचण म्हणजे पक्षाची स्पष्ट ओळख हरवली आहे. हा पक्ष नेमका कोणत्या विचारासाठी उभा आहे? धर्मनिरपेक्षतेसाठी? शेतकर्‍यांसाठी? मराठा समाजासाठी? की फक्त सत्तेसाठी? या प्रश्‍नांची ठोस उत्तरे पक्षाकडे नाहीत. शरद पवारांच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या करिष्म्यावर अनेक वर्षे पक्ष चालला; पण करिष्म्यालाही मर्यादा असतात. पुढची पिढी निर्माण करण्यात पक्ष अपयशी ठरला, ही वस्तुस्थिती आहे.
आज राष्ट्रवादीमध्ये दोन प्रवाह स्पष्ट दिसतात. एक म्हणजे शरद पवारांच्या भावनिक नेतृत्वाशी जोडलेला गट आणि दुसरा म्हणजे सत्तेसाठी कोणतीही तडजोड स्वीकारणारा गट. या दोन प्रवाहांमध्ये विचारांचा पूल नाही, फक्त स्वार्थाचे समीकरण आहे. म्हणूनच प्रत्येक भेट, प्रत्येक वक्तव्य आणि प्रत्येक हालचाल संशयास्पद वाटते. सुनील तटकरे म्हणतात, ही महाराष्ट्राच्या समृद्ध राजकीय संस्कृतीचा भाग आहे. प्रश्‍न असा आहे की, ती संस्कृती अजून उरली आहे का? आजच्या राजकारणात भेटीगाठींच्या मागे नेहमीच सत्ता, पद आणि भविष्यातील समीकरणे लपलेली असतात. महाराष्ट्राच्या राजकारणातील ‘संस्कृती’ हा शब्द आता फक्त पत्रकार परिषदांपुरता उरला आहे. प्रत्यक्षात राजकारण पूर्णपणे व्यवहारवादी झाले आहे. प्रफुल्ल पटेल, तटकरे आणि इतर नेत्यांविषयी निर्माण झालेल्या चर्चांनी एक गोष्ट स्पष्ट केली आहे – राष्ट्रवादीत अंतर्गत अस्वस्थता वाढली आहे. पक्षातील अनेक नेत्यांना भविष्यातील राजकीय सुरक्षिततेची चिंता आहे. कारण त्यांना माहिती आहे की, शरद पवारांच्या नावावर निवडणुका जिंकण्याचा काळ हळूहळू संपत चालला आहे. दुसरीकडे भाजपकडे सत्ता, संसाधने आणि संघटनात्मक ताकद आहे. त्यामुळे अनेक नेते सुरक्षित पर्याय शोधत आहेत. हे चित्र फक्त राष्ट्रवादीपुरते मर्यादित नाही. महाराष्ट्रातील जवळपास प्रत्येक प्रादेशिक पक्ष आज अस्तित्वाच्या संकटातून जात आहे. शिवसेना फुटली, काँग्रेस कमकुवत झाली आणि आता राष्ट्रवादीही विखुरत आहे. या सगळ्याचा थेट फायदा भाजपला होत आहे. विरोधकांतील अस्थिरता हे भाजपचे सर्वात मोठे राजकीय भांडवल बनले आहे. पण यामध्ये एक महत्त्वाचा प्रश्‍न विचारला पाहिजे – राष्ट्रवादी संपली तर महाराष्ट्राचे राजकारण अधिक मजबूत होईल का? उत्तर सरळ नाही. कारण राष्ट्रवादीने अनेक चुका केल्या असल्या, तरी ग्रामीण महाराष्ट्रात नेतृत्वाची एक पिढी तयार करण्यात या पक्षाचा मोठा वाटा आहे. सहकार, साखर कारखाने, कृषी संस्था आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये राष्ट्रवादीची मजबूत पकड होती. पण ती पकड आता सैल होत चालली आहे. राष्ट्रवादीच्या भवितव्याचा खरा निर्णय दिल्ली किंवा मुंबईतील बैठकीत होणार नाही. तो निर्णय गावपातळीवरील कार्यकर्ते घेतील. जर कार्यकर्त्यांना वाटले की पक्ष अजून लढू शकतो, तर राष्ट्रवादी पुन्हा उभी राहू शकते. पण जर नेतेच सतत सत्तेच्या दिशेने झुकत राहिले, तर कार्यकर्त्यांचा विश्‍वास उरणार नाही.
शरद पवार अजूनही महाराष्ट्राच्या राजकारणातील मोठे नाव आहेत. पण प्रश्‍न नावाचा नाही; प्रश्‍न वारशाचा आहे. त्या वारशाला पुढे नेणारा सक्षम, ठाम आणि संघर्षशील चेहरा पक्षाकडे दिसत नाही. रोहित पवार आक्रमक बोलतात, पण आक्रमक वक्तव्ये आणि जनाधार यात फरक असतो. सुप्रिया सुळे संयमी आहेत, पण संयमाने संघटना टिकत नाही. अजित पवार सत्तेत आहेत, पण त्यांची राजकीय विश्‍वसनीयता प्रश्‍नांकित आहे. म्हणूनच राष्ट्रवादी आज एका निर्णायक वळणावर उभी आहे. हा पक्ष पुन्हा उभारी घेणार की हळूहळू भाजपच्या राजकीय महासागरात विलीन होणार, हे पुढील काही महिन्यांत स्पष्ट होईल. मात्र एक गोष्ट निश्‍चित आहे. महाराष्ट्राच्या राजकारणातील पुरोगामी राजकारणाचा शेवट राष्ट्रवादीच्या अधोगतीपासून सुरू झाला आहे.