बागेश्वर धामातील गवई!

     बागेश्वर धामच्या तथाकथित चमत्कारांच्या छायेत जाऊन दर्शन घेणे हा केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचा विषय नाही; विशेषतः जेव्हा ते पाऊल टाकणारी व्यक्ती देशाच्या सर्वोच्च न्यायसंस्थेचे माजी प्रमुख असते. भूषण गवई यांनी बागेश्वर धाम येथे जाऊन केलेले दर्शन हे केवळ एक धार्मिक कृत्य म्हणून दुर्लक्षित करता येत नाही; कारण त्यातून उभा राहणारा संदेश व्यापक आणि धोकादायक आहे. हा संदेश थेट डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या तर्कप्रधान, वैज्ञानिक आणि समतावादी विचारांना धक्का देणारा आहे.

       आंबेडकरांनी आयुष्यभर अंधश्रद्धा, जातीय अन्याय आणि धार्मिक अंधानुकरण याविरुद्ध लढा दिला. त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले होते की समाजाची प्रगती ही विवेक, विज्ञान आणि समतेच्या मूल्यांवरच उभी राहू शकते. अशा वेळी, न्यायव्यवस्थेतील सर्वोच्च पद भूषवलेली व्यक्ती जर अशा ठिकाणी जाऊन श्रद्धेचे प्रदर्शन करत असेल, जिथे तथाकथित चमत्कार आणि अंधविश्वासांना खतपाणी घातले जाते, तर ते केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे प्रकरण राहत नाही. ते सार्वजनिक भूमिकेचे विधान बनते.

      ही घटना केवळ विरोधाभास नाही, तर एक प्रकारची वैचारिक माघार आहे. एका बाजूला संविधानाची शपथ घेणारे, समता आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचे रक्षण करणारे, आणि दुसऱ्या बाजूला अंधश्रद्धेच्या केंद्रस्थानी जाऊन नतमस्तक होणारे, हा दुटप्पीपणा नाही का? हा प्रश्न विचारायलाच हवा. कारण समाजातील सामान्य लोक न्यायव्यवस्थेकडे केवळ कायद्याचा आधार म्हणून नाही, तर नैतिक दिशादर्शक म्हणूनही पाहतात.

      याहूनही गंभीर बाब म्हणजे, अशा कृतींमुळे समाजात चुकीचा संदेश जातो की शिक्षण, तर्क आणि विज्ञान यांना दुय्यम स्थान आहे, आणि अंधश्रद्धा अजूनही मान्य आणि स्वीकारार्ह आहे. हे आंबेडकरांच्या विचारांना केवळ नाकारणे नाही, तर त्यांच्या संघर्षाची अवहेलना आहे. ज्यांनी आयुष्यभर लोकांना विचार करण्याची, प्रश्न विचारण्याची शिकवण दिली, त्यांच्या अनुयायांनीच जर अंधानुकरणाचा मार्ग स्वीकारला, तर तो समाजासाठी घातक ठरतो.

     आज गरज आहे ती स्पष्ट भूमिका घेण्याची. श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा यामध्ये फरक ओळखण्याची. सार्वजनिक जीवनातील व्यक्तींनी आपल्या कृतींचा परिणाम लक्षात घेऊन वागण्याची. अन्यथा, आपण नकळतपणे त्या अंधाराकडे परत जात आहोत, जिथून बाहेर पडण्यासाठी डॉ. आंबेडकरांनी संपूर्ण आयुष्य खर्च केले.

 ‌.    भूषण गवई यांचे हे पाऊल केवळ वैयक्तिक नसून सामाजिक आणि वैचारिक जबाबदारीच्या कसोटीवर अपयशी ठरणारे आहे! म्हणूनच त्यावर कठोर प्रश्न उपस्थित करणे हेच खरे आंबेडकरी कर्तव्य आहे.

       याच संदर्भात एक मुद्दा अधिक ठळकपणे समोर येतो: २२ प्रतिज्ञा. आंबेडकरांनी बौद्ध धर्म स्वीकारताना या प्रतिज्ञांद्वारे अंधश्रद्धा, कर्मकांड आणि देव-दैवतांवरील अवलंबित्व नाकारण्याचा स्पष्ट मार्ग दाखवला. या प्रतिज्ञा केवळ धार्मिक विधी नसून सामाजिक-वैचारिक परिवर्तनाची घोषणा आहेत. त्या व्यक्तीला तर्कशीलता, समता आणि मानवी प्रतिष्ठेच्या मार्गावर नेणाऱ्या आहेत.

      अशा पार्श्वभूमीवर, जर एखादी सार्वजनिक व्यक्ती अशा स्थळी जाऊन नतमस्तक होते जिथे चमत्कारवाद आणि अवैज्ञानिक दावे प्रचलित आहेत, तर नैसर्गिकपणे प्रश्न उपस्थित होतो. या प्रतिज्ञांच्या मूल्यांचा प्रभाव त्यांच्या वैयक्तिक किंवा कौटुंबिक संस्कारांमध्ये कितपत आहे? हा प्रश्न व्यक्तीच्या श्रद्धेवर हल्ला करण्यासाठी नाही, तर कृती आणि जाहीरपणे मांडल्या गेलेल्या तत्त्वांमधील विसंगती समजून घेण्यासाठी आहे.

       इथे एक महत्त्वाची रेषा ओळखणे गरजेचे आहे. एखाद्याच्या कुटुंबीयांवर थेट निष्कर्ष काढणे योग्य नाही; परंतु सार्वजनिक कृतींमुळे समाजात निर्माण होणाऱ्या संकेतांवर चर्चा करणे आवश्यक आहे. जर आंबेडकरांच्या प्रतिज्ञा आणि तर्कनिष्ठ विचार हे केवळ घोषणांपुरते राहिले आणि प्रत्यक्ष आचरणात दिसले नाहीत, तर त्या मूल्यांची धार बोथट होण्याचा धोका असतो. त्यामुळेच अशा घटनांवर टीकात्मक पण तर्कसंगत चर्चा होणे गरजेचे आहे.