फोल हवामान अंदाज; निसर्गाचा इशारा आणि पावसाचा कहर!

 ‌ आषाढात आभाळ दाटून येते आणि धरती तृप्त होते, असे आपण नेहमी म्हणतो. परंतु यंदाचा पाऊस केवळ तृप्त करणारा नाही, तर अनेक ठिकाणी तो धडकी भरवणारा ठरला आहे. मुंबईसह संपूर्ण महाराष्ट्रात गेल्या काही दिवसांपासून सुरू असलेल्या मुसळधार पावसाने जनजीवन अक्षरशः विस्कळीत झाले आहे. रेल्वे रुळांवर पाणी, रस्त्यांवर नद्यांचे स्वरूप, घरांमध्ये घुसलेले पाणी, दरडी कोसळण्याच्या घटना, झाडे उन्मळून पडणे, वाहतुकीचा खोळंबा आणि काही ठिकाणी जीवितहानी या सगळ्या घटना केवळ नैसर्गिक आपत्ती म्हणून पाहून चालणार नाहीत. त्या आपल्या बदलत्या हवामानाचे, नियोजनातील त्रुटींचे आणि वैज्ञानिक अंदाजांच्या मर्यादांचेही वास्तव अधोरेखित करतात.मुंबईची ओळखच पावसाची. परंतु गेल्या काही वर्षांत या शहरातील पावसाचा स्वभाव पूर्णपणे बदलला आहे. पूर्वी चार-पाच दिवसांत पडणारा पाऊस आता काही तासांत कोसळतो. त्यामुळे शहराची जलनिस्सारण व्यवस्था कोलमडते. रेल्वे सेवा विस्कळीत होतात, विमानसेवेवर परिणाम होतो, कार्यालये बंद राहतात आणि लाखो नागरिकांना तासन्‌तास अडकून पडावे लागते. आर्थिक राजधानी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या शहराची ही असहाय अवस्था अनेक प्रश्न उपस्थित करते. मुंबईपुरतेच हे संकट मर्यादित नाही. कोकणात दरडी कोसळण्याच्या घटना, पश्चिम महाराष्ट्रातील नद्यांची वाढती पातळी, विदर्भातील अतिवृष्टी आणि मराठवाड्यातील बदलते पर्जन्यमान हे सारे चित्र राज्यभर दिसत आहे. ग्रामीण भागातील शेतकरी एका बाजूला अतिवृष्टीमुळे पिके गमावत आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला जमिनीची धूप, जनावरांचे नुकसान आणि शेतीचे वाढते संकट यांना सामोरे जात आहेत. काही भागांत एका दिवसात महिनाभराचा पाऊस पडतो, तर काही भागांत दीर्घ काळ पावसाची उघडीप असते. हा असमतोलच सर्वात चिंताजनक आहे. यंदाच्या मान्सूनपूर्व काळात अनेक हवामान अभ्यासक आणि विश्लेषकांनी अल निनोच्या प्रभावामुळे भारतात, विशेषतः महाराष्ट्रात, पावसाचे प्रमाण कमी राहण्याची शक्यता व्यक्त केली होती. अल निनो हा प्रशांत महासागरातील समुद्रपृष्ठ तापमानातील बदलांशी संबंधित जागतिक हवामानाचा महत्त्वाचा घटक आहे. इतिहास पाहिला तर अनेक वर्षी अल निनोमुळे भारतात दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण झाली होती. त्यामुळे यंदाही तशाच प्रकारचे अंदाज व्यक्त करण्यात आले. परंतु निसर्गाने पुन्हा एकदा दाखवून दिले की तो कोणत्याही एका समीकरणात बसत नाही. अल निनोचा प्रभाव अपेक्षेइतका निर्णायक ठरला नाही. उलट, महाराष्ट्रातील अनेक भागांत सरासरीपेक्षा जास्त पाऊस पडताना दिसत आहे. काही ठिकाणी अतिवृष्टीचे विक्रम नोंदवले गेले आहेत. याचा अर्थ असा नाही की हवामानशास्त्र चुकीचे आहे; परंतु हवामान ही अत्यंत गुंतागुंतीची प्रणाली आहे आणि एका घटकाच्या आधारे संपूर्ण ऋतूचे अचूक चित्र मांडणे आजही शक्य नाही. अल निनो, हिंदी महासागरातील तापमानातील बदल, अरब समुद्रातील वाढते उष्ण पाणी, स्थानिक वातावरणीय परिस्थिती, कमी दाबाचे पट्टे, पश्चिमेकडील वारे आणि जागतिक तापमानवाढ या सर्वांचा एकत्रित परिणाम मान्सूनवर होत असतो.  यामुळे एक महत्त्वाचा धडा मिळतो. हवामानाचे अंदाज हे शक्यता दर्शवतात; ते अंतिम सत्य नसतात. विज्ञान सतत विकसित होत असते. प्रत्येक वर्षी नवीन माहिती मिळते, नवीन निरीक्षणे नोंदवली जातात आणि त्यानुसार मॉडेल्समध्ये सुधारणा केली जाते. त्यामुळे कोणताही अंदाज शंभर टक्के अचूक असू शकत नाही. परंतु त्याचवेळी अंदाजांवर अवलंबून राहून शासन, प्रशासन आणि समाज यांनी आपली तयारी कमी करता कामा नये. आजची खरी चिंता म्हणजे हवामान बदलाचे वाढते परिणाम. पृथ्वीचे तापमान वाढत असल्याने वातावरणात अधिक बाष्प साठते. परिणामी कमी कालावधीत अत्यंत तीव्र पाऊस पडण्याच्या घटना वाढत आहेत. अशा घटना आता अपवाद राहिलेल्या नाहीत; त्या नव्या वास्तवाचा भाग बनत आहेत. त्यामुळे शहरांचे नियोजन, पर्जन्यजल व्यवस्थापन, नद्यांच्या पुरक्षेत्रांचे संरक्षण, डोंगरउतारांवरील अनियंत्रित बांधकाम, जंगलांचे संवर्धन आणि हवामानाशी सुसंगत विकास धोरणे यांचा गंभीरपणे विचार करण्याची वेळ आली आहे.  मुंबई आणि महाराष्ट्रासमोरील आव्हान केवळ मुसळधार पावसाचे नाही; तर त्या पावसाशी जुळवून घेण्याच्या क्षमतेचे आहे. प्रत्येक वर्षी पाऊस पडतो, प्रत्येक वर्षी पाणी साचते, प्रत्येक वर्षी वाहतूक ठप्प होते आणि प्रत्येक वर्षी त्याच चर्चा पुन्हा सुरू होतात. ही पुनरावृत्ती थांबवण्यासाठी दीर्घकालीन नियोजन, आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर, सक्षम आपत्ती व्यवस्थापन आणि नागरिकांची जबाबदारी यांचा संगम आवश्यक आहे. कारण भविष्यातील संकट हे पाऊस कमी पडण्याचेही असू शकते आणि एका दिवसात महिनाभराचा पाऊस कोसळण्याचेही. दोन्ही परिस्थितींसाठी सज्ज राहणे, हाच आजच्या काळाचा सर्वात मोठा शहाणपणाचा मार्ग आहे.