विश्वासाची परीक्षा आणि शरद पवारांचे राजकारण !

          राजकारणात भेटीगाठी हा लोकशाहीचा भाग असतो. विरोधक एकमेकांना भेटतात, चर्चा करतात, मतभेद असूनही संवाद ठेवतात. त्यामुळे शरद पवार यांनी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांची घेतलेली भेट किंवा सुप्रिया सुळे यांनी केंद्रीय गृहमंत्री अमित शहा यांची घेतलेली भेट, या घटनांकडे केवळ संशयाच्या नजरेने पाहणे योग्य ठरणार नाही. मात्र, या भेटींमुळे निर्माण होणाऱ्या राजकीय शक्यतांचा विचार करताना एक प्रश्न अनिवार्यपणे समोर उभा राहतो की शरद पवारांवर कितपत विश्वास ठेवायचा? हा प्रश्न आजचा नाही. तो गेल्या चार दशकांच्या महाराष्ट्राच्या राजकीय इतिहासातून वारंवार पुढे आलेला आहे. शरद पवार हे निःसंशयपणे अनुभवी, अभ्यासू आणि राजकीय डावपेचांमध्ये निष्णात नेते आहेत. परंतु त्यांची हीच राजकीय कुशलता अनेकदा विश्वासार्हतेच्या प्रश्नावर येऊन अडकते. कारण त्यांच्या राजकीय प्रवासात मैत्री कायम राहिली नाही, वैचारिक भूमिका स्थिर राहिल्या नाहीत आणि सत्तेची समीकरणे बदलली की राजकीय दिशा बदलण्याची उदाहरणे वारंवार दिसून आली.पवारांचे समर्थक याला “व्यवहारकुशलता” म्हणतात; विरोधक त्यालाच “संधीसाधूपणा” म्हणतात. वस्तुस्थिती एवढीच की त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीत अनेक वेळा आघाड्या बदलल्या, मित्र बदलले आणि विरोधकही बदलले. त्यामुळे त्यांच्या प्रत्येक राजकीय हालचालीकडे संशयाने पाहिले जाते, हे वास्तव नाकारता येत नाही. आज नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखाली केंद्र सरकार मजबूत आहे. भारतीय जनता पक्ष देशातील सर्वात मोठा राजकीय पक्ष आहे. अशा वेळी शरद पवार किंवा त्यांच्या पक्षातील नेत्यांशी संवाद साधणे चुकीचे नाही. उलट, लोकशाहीत संवादाचे दरवाजे कायम खुले असले पाहिजेत. परंतु संवाद आणि राजकीय विश्वास यांत मूलभूत फरक असतो. संवाद हा औपचारिक असू शकतो; विश्वास हा दीर्घ अनुभवातून निर्माण होतो.याच ठिकाणी भाजपने इतिहास विसरू नये. महाराष्ट्राच्या राजकारणात अनेकदा शेवटच्या क्षणी समीकरणे बदलली. अनेकांना अपेक्षित नसलेले राजकीय निर्णय झाले. विविध पक्षांशी झालेल्या आघाड्या आणि त्यानंतर निर्माण झालेले मतभेद हा इतिहासाचा भाग आहे. या घटनांकडे पाहून अनेक विश्लेषक असा युक्तिवाद करतात की शरद पवार यांच्यासोबतचे कोणतेही राजकीय समीकरण आखताना अतिरिक्त सावधगिरी आवश्यक आहे. सुप्रिया सुळे यांच्या अमित शहा यांच्यासोबतच्या भेटीलाही याच संदर्भात पाहिले जात आहे. त्या भेटीमागे संसदीय, प्रशासकीय किंवा राजकीय कारणे असू शकतात. अधिकृतरीत्या कोणतेही निष्कर्ष समोर आलेले नाहीत. म्हणूनच या भेटींना निश्चित राजकीय कराराचे स्वरूप देणे योग्य ठरणार नाही. परंतु राजकारणात संकेत आणि संदेश यांचे महत्त्व मोठे असते. त्यामुळे या घडामोडींवर चर्चा होणे स्वाभाविक आहे. भारतीय जनता पक्षाने गेल्या काही वर्षांत संघटनशक्ती, नेतृत्व आणि स्पष्ट राजकीय भूमिकेच्या आधारावर जनादेश मिळवला आहे. या जनादेशाचे संरक्षण करण्याची जबाबदारीही त्यांच्यावरच आहे. त्यामुळे कोणत्याही प्रादेशिक नेत्याशी संवाद साधताना तात्कालिक राजकीय फायद्यापेक्षा दीर्घकालीन विश्वासाला अधिक महत्त्व द्यावे लागेल. शरद पवार यांच्या राजकीय कौशल्याबद्दल दुमत असू शकत नाही. परंतु कौशल्य आणि विश्वासार्हता या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. एखादा नेता अत्यंत कुशल असू शकतो, पण त्याच्यावर दीर्घकालीन राजकीय विश्वास ठेवायचा की नाही, हा निर्णय त्याच्या भूतकाळातील भूमिकांवर आणि सातत्यावर अवलंबून असतो. टीकाकारांचे म्हणणे असे आहे की पवारांच्या राजकीय वाटचालीत याच सातत्याचा अभाव दिसून येतो.मोदी आणि शहा यांच्यासमोर खरी कसोटी संवादाची नाही, तर विवेकाची आहे. राजकारणात सर्वांशी बोलणे आवश्यक असते; परंतु प्रत्येक संवादाचा अर्थ राजकीय भागीदारी असा नसतो. शरद पवार यांच्यासारख्या अनुभवी नेत्यांशी संवाद ठेवताना इतिहासाचे भान आणि भविष्यातील परिणामांचा विचार या दोन्ही गोष्टी तितक्याच महत्त्वाच्या आहेत. राजकारणात क्षमा करता येते, मतभेद विसरता येतात, नव्या समीकरणांनाही संधी देता येते. पण विश्वास हा केवळ शब्दांनी निर्माण होत नाही; तो सातत्यपूर्ण वर्तनातून मिळवावा लागतो. आणि म्हणूनच, शरद पवार यांच्याशी संवाद सुरू ठेवताना केंद्र सरकारने राजकीय शहाणपणाचा वापर करावा, अशी अपेक्षा व्यक्त करणे गैर ठरणार नाही. इतिहासाची पाने केवळ वाचण्यासाठी नसतात; ती भविष्यातील निर्णय अधिक सुज्ञ करण्यासाठी असतात.