अमेरिका-इराण संघर्ष : १०७ दिवसांच्या युद्धाचा शांतता कराराने शेवट; बदलत्या जागतिक व्यवस्थेचा नवा धडा!

जागतिक राजकारणात काही घटना अशा असतात की त्या केवळ दोन देशांमधील संघर्ष राहत नाहीत, तर संपूर्ण आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेच्या स्वरूपावर प्रश्नचिन्ह उभे करतात. अमेरिका आणि इराण यांच्यात गेल्या १०७ दिवसांपासून सुरू असलेल्या संघर्षाचा शेवट शांतता कराराने होत असल्याची घोषणा ही अशाच घटनांपैकी एक मानली जात आहे. पाकिस्तानच्या मध्यस्थीने झालेल्या या करारावर १९ जून रोजी स्वित्झर्लंडमध्ये अधिकृत स्वाक्षऱ्या होणार असल्याचे जाहीर करण्यात आले आहे. या संघर्षाने एक मूलभूत प्रश्न पुन्हा समोर आणला आहे- जगातील सर्वात शक्तिशाली महासत्ता मानल्या जाणाऱ्या अमेरिकेला इराणसारख्या देशाने इतका दीर्घकाळ रोखून कसे धरले?

दुसऱ्या महायुद्धानंतर अमेरिकेने आर्थिक, लष्करी आणि राजनैतिक शक्तीच्या जोरावर जागतिक नेतृत्व प्रस्थापित केले. अफगाणिस्तान, इराक, लिबिया किंवा युगोस्लाव्हियासारख्या संघर्षांमध्ये अमेरिकेने आपली लष्करी ताकद दाखवली. मात्र, इराण हा वेगळा देश ठरला. १९७९ च्या इस्लामिक क्रांतीनंतर इराणने अमेरिकेच्या प्रभावापासून स्वतःला दूर ठेवले. चार दशकांहून अधिक काळ आर्थिक निर्बंध, राजनैतिक दबाव आणि आंतरराष्ट्रीय एकाकीकरणाचा सामना करूनही तेथील राजवट टिकून राहिली. इराणची ताकद केवळ त्याच्या सैन्यात नव्हती, तर ती त्याच्या दीर्घकालीन रणनीतीमध्ये होती. इराणने अनेक वर्षे क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञान, ड्रोन युद्ध, सायबर क्षमता आणि प्रादेशिक मित्रगटांचे जाळे उभारले. त्यामुळे कोणताही संघर्ष फक्त इराणच्या सीमांपुरता मर्यादित राहिला नाही.

अमेरिकेकडे अत्याधुनिक विमाने आणि अब्जावधी डॉलर्सचे संरक्षण बजेट असले तरी इराणकडे ‘असिमित युद्ध’ लढण्याची क्षमता होती. कमी खर्चात जास्त नुकसान घडवून आणणे हे त्यांचे मोठे शस्त्र ठरले. या संघर्षात सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा ठरला तो म्हणजे ‘होर्मूझ सामुद्रधुनी’ (Strait of Hormuz). जगातील मोठा तेलपुरवठा या मार्गातून जातो. इराणने या भागातील आपली क्षमता दाखवताच जागतिक बाजारपेठा हादरल्या. तेलाच्या किंमती वाढल्या, अनेक देशांच्या अर्थव्यवस्थांवर दबाव निर्माण झाला आणि युद्धाचा आर्थिक परिणाम अमेरिकेलाही जाणवू लागला. शांतता करारानंतर हा मार्ग पुन्हा उघडणे हा करारातील प्रमुख घटक मानला जात आहे.

या युद्धाने अमेरिकच्या शक्तीची मर्यादाही दाखवून दिली. महासत्ता असणे आणि सर्वकाही आपल्या इच्छेनुसार घडवून आणणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत, हे या संघर्षातून पुन्हा अधोरेखित झाले. तसेच, जग आता एकध्रुवीय राहिले नसून चीन, रशिया, तुर्की, सौदी अरेबिया आणि पाकिस्तान यांसारखे देश जागतिक राजकारणात अधिक सक्रिय झाले आहेत. अर्थात, या संघर्षाकडे इराणचा एकतर्फी विजय किंवा अमेरिकेचे पूर्ण उद्दिष्ट साध्य झाले या दृष्टीने पाहता येणार नाही. वस्तुस्थिती अशी आहे की, दोन्ही बाजूंना युद्धाची मोठी आर्थिक व राजकीय किंमत जाणवू लागली आणि शेवटी चर्चेचा मार्ग स्वीकारावा लागला. लष्करी शक्ती महत्त्वाची असली तरी आर्थिक परस्परावलंबन, ऊर्जा सुरक्षा आणि राजनैतिक कौशल्य यांचाही तितकाच प्रभाव असतो, हाच धडा या १०७ दिवसांच्या संघर्षाने जगाला दिला आहे.