कोचिंगच्या असुरक्षित विळख्यातील विद्यार्थी !

            उत्तर प्रदेशातील लखनौच्या अलिगंज परिसरात एका इमारतीला आग लागल्याची घटना समोर आल्यानंतर पुन्हा एकदा विद्यार्थ्यांच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न ऐरणीवर आला आहे. अशा प्रकारच्या घटना घडतात तेव्हा संपूर्ण देशातील शिक्षण व्यवस्थेतील गंभीर त्रुटी उघड होतात. विशेषतः कोचिंग क्लासेसच्या वाढत्या जाळ्यामुळे निर्माण झालेली शिक्षणाची समांतर व्यवस्था, त्यातील सुरक्षेची कमतरता आणि विद्यार्थ्यांवर होणारा आर्थिक व मानसिक ताण याविषयी व्यापक चर्चा होणे आवश्यक आहे. गेल्या दोन दशकांत भारतात कोचिंग उद्योग प्रचंड वेगाने वाढला आहे. वैद्यकीय, अभियांत्रिकी, प्रशासकीय सेवा, बँकिंग, व्यवस्थापन, तसेच विविध स्पर्धा परीक्षांसाठी कोचिंग घेणे जणू अनिवार्य झाले आहे. अनेक पालकांना असे वाटू लागले आहे की शाळा किंवा महाविद्यालयातील शिक्षण पुरेसे नाही. परिणामी लाखो विद्यार्थी नियमित शिक्षणासोबत कोचिंग क्लासेसमध्येही तासन्तास वेळ घालवतात.या परिस्थितीचा सर्वात मोठा तोटा म्हणजे मुख्य शिक्षण व्यवस्थेवरील विश्वास कमी होणे. शाळा आणि महाविद्यालये ज्ञान देण्यासाठी असतात; परंतु परीक्षा-केंद्रित शिक्षणामुळे आणि गुणवत्तेतील असमानतेमुळे विद्यार्थ्यांना अतिरिक्त कोचिंगची गरज भासू लागली. हळूहळू कोचिंग हा पर्याय न राहता गरज बनला. अनेक ठिकाणी तर विद्यार्थ्यांच्या यशाचे श्रेय शाळेपेक्षा कोचिंग संस्थांना दिले जाऊ लागले. कोचिंग संस्थांच्या वाढत्या व्यवसायीकरणामुळे शिक्षण हा सामाजिक अधिकार न राहता एक महागडा बाजार बनत चालला आहे. काही नामांकित संस्थांची फी लाखो रुपयांपर्यंत पोहोचली आहे. मध्यमवर्गीय आणि गरीब कुटुंबे आपल्या मुलांच्या भविष्यासाठी कर्ज काढतात, बचत खर्च करतात आणि अनेक त्याग करतात. मात्र या बदल्यात विद्यार्थ्यांना सुरक्षित, दर्जेदार आणि मानवी वातावरण मिळतेच असे नाही. सुरक्षेचा प्रश्न विशेष चिंताजनक आहे. अनेक कोचिंग केंद्रे निवासी किंवा व्यावसायिक इमारतींमध्ये चालवली जातात. अग्निसुरक्षा यंत्रणा, आपत्कालीन बाहेर पडण्याचे मार्ग, पुरेशी वायुवीजन व्यवस्था, विद्यार्थ्यांच्या क्षमतेनुसार वर्गखोल्या आणि नियमित सुरक्षा तपासण्या यांचा अनेक ठिकाणी अभाव आढळतो. जेव्हा एखादी दुर्घटना घडते, तेव्हा निष्पाप विद्यार्थ्यांना त्याची किंमत जीव गमावून चुकवावी लागते. शिक्षण देणाऱ्या संस्थांनी विद्यार्थ्यांच्या सुरक्षिततेला सर्वोच्च प्राधान्य दिले पाहिजे; परंतु प्रत्यक्षात नफा हा सुरक्षिततेपेक्षा महत्त्वाचा ठरताना दिसतो. कोचिंग संस्कृतीचा आणखी एक गंभीर परिणाम विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्यावर होतो. सकाळी शाळा, दुपारी कोचिंग, रात्री अभ्यास अशा चक्रात अनेक विद्यार्थी अडकतात. विश्रांती, खेळ, छंद आणि सामाजिक जीवन यांना वेळ उरत नाही. गुण, रँक आणि स्पर्धा यांचा दबाव इतका वाढतो की अनेक विद्यार्थ्यांमध्ये चिंता, नैराश्य आणि आत्मविश्वासाचा अभाव निर्माण होतो. शिक्षणाचा उद्देश व्यक्तिमत्त्व विकास असताना ते केवळ परीक्षेतील यशापुरते मर्यादित राहते.अर्थात, केवळ कोचिंग संस्थांवर टीका करून चालणार नाही, तर मूळ समस्येकडे लक्ष द्यावे लागेल. मुख्य शिक्षण व्यवस्थेत व्यापक सुधारणा करणे ही काळाची गरज आहे. शाळांमध्ये गुणवत्तापूर्ण अध्यापन, प्रशिक्षित शिक्षक, आधुनिक प्रयोगशाळा, डिजिटल साधने आणि विद्यार्थीकेंद्रित शिक्षण पद्धती उपलब्ध करून दिल्या पाहिजेत. स्पर्धा परीक्षांच्या तयारीसाठी आवश्यक मार्गदर्शन शाळा आणि महाविद्यालयांच्या चौकटीतच मिळाले पाहिजे. सरकारने सर्व कोचिंग संस्थांसाठी कठोर सुरक्षा मानके लागू करणे आवश्यक आहे. अग्निसुरक्षा प्रमाणपत्र, नियमित तपासणी, विद्यार्थ्यांच्या संख्येवरील मर्यादा आणि आपत्कालीन व्यवस्थापनाची सक्ती केली पाहिजे. नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्या संस्थांवर कठोर कारवाई झाली पाहिजे. विद्यार्थ्यांच्या जीवाशी खेळणाऱ्या कोणत्याही संस्थेला शिक्षण देण्याचा अधिकार असू नये.याचबरोबर प्रवेश परीक्षा आणि मूल्यमापन पद्धतींचाही पुनर्विचार करण्याची गरज आहे. काही मोजक्या परीक्षांवर विद्यार्थ्यांचे भविष्य अवलंबून राहिल्यामुळे कोचिंग उद्योगाला खतपाणी मिळते. शिक्षणातील सर्वांगीण मूल्यमापन, कौशल्याधारित शिक्षण आणि सतत प्रगतीचे मूल्यमापन यांवर भर दिल्यास कोचिंगवरील अवलंबित्व कमी होऊ शकते.शिक्षण हे समाज घडवण्याचे साधन आहे, व्यवसायाचे केवळ माध्यम नाही. विद्यार्थ्यांचा जीव, त्यांचे मानसिक आरोग्य आणि त्यांचे भविष्य कोणत्याही आर्थिक नफ्यापेक्षा अधिक महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे अशा प्रत्येक दुर्घटनेतून समाजाने, सरकारने आणि शिक्षण संस्थांनी धडा घेतला पाहिजे. सुरक्षित, समतोल आणि गुणवत्तापूर्ण शिक्षण व्यवस्था निर्माण करणे ही आजची सर्वात मोठी गरज आहे.