श्रद्धेच्या गर्दीत जीव गुदमरतो तेव्हा..!

बिहार राज्यातील नालंदा जिल्हा येथे शीतला माता मंदिरात घडलेली चेंगराचेंगरी ही केवळ एक दुर्दैवी घटना नाही, तर आपल्या सामाजिक मानसिकतेचे आणि प्रशासनिक यंत्रणेच्या मर्यादांचे तीव्र दर्शन घडवणारी शोकांतिका आहे. शीतला माता मंदिरात दर्शनासाठी आलेल्या भाविकांमध्ये अचानक निर्माण झालेल्या गोंधळामुळे 9 जणांचा मृत्यू झाला, ज्यामध्ये बहुसंख्य महिला होत्या. श्रद्धा, भक्ती आणि आशेच्या भावनेने आलेल्या या लोकांचा जीव अशा प्रकारे जावा, ही केवळ वेदनादायक बाब नाही, तर अंतर्मुख करणारी शोकांतिका आहे.
ही घटना पुन्हा एकदा अधोरेखित करते की, धार्मिक स्थळांवरील गर्दी ही फक्त भावनांची अभिव्यक्ती नसून ती एक गंभीर आणि नियोजनबद्ध व्यवस्थापनाची कसोटी असते. भारतात लाखो भाविक एकाच वेळी देवदर्शनासाठी गर्दी करतात. परंतु त्यांना सुरक्षिततेसह मार्गदर्शन करण्यासाठी आवश्यक त्या सुविधा, प्रशिक्षित मनुष्यबळ आणि प्रभावी नियंत्रण यंत्रणा अनेकदा अपुर्‍या पडतात. परिणामी, काही क्षणांच्या गोंधळात परिस्थिती हाताबाहेर जाते आणि जीवितहानी होते. भारतामध्ये चेंगराचेंगरीच्या घटना नवीन नाहीत. दर काही वर्षांनी मंदिर, यात्रा किंवा मोठ्या सार्वजनिक कार्यक्रमांमध्ये अशा दुर्घटना घडतात. काही काळ त्या चर्चेत राहतात, दोषारोप होतात, चौकशा जाहीर होतात; पण कालांतराने त्या विस्मरणात जातात. या घटनांमध्ये एक समान धागा स्पष्ट दिसतो अपुरे नियोजन, अफवांमुळे निर्माण होणारी घाई, आणि सुरक्षेतील त्रुटी. नालंदा येथील घटनेतही हेच चित्र दिसून आले. शीतला अष्टमीच्या निमित्ताने मोठी जत्रा भरली होती. भाविकांची संख्या प्रचंड होती, परंतु त्या तुलनेत पोलिस बंदोबस्त आणि व्यवस्थापन अपुरे होते. गर्दीत धक्काबुक्की सुरू झाली आणि काही क्षणांतच परिस्थिती नियंत्रणाबाहेर गेली. अशा वेळी एक छोटासा गैरसमज, एखादी अफवा किंवा अचानक निर्माण झालेली भीती मोठ्या आपत्तीत रूपांतरित होते. काही महिन्यापूर्वी बेंगळुरू येथेही अशाच प्रकारची चेंगराचेंगरी झाली होती. धार्मिक कार्यक्रमासाठी जमलेल्या प्रचंड गर्दीत अचानक गोंधळ निर्माण झाला आणि अनेकांना आपला जीव गमवावा लागला. त्या वेळी प्रशासनाने कठोर उपाययोजना करण्याचे आश्‍वासन दिले होते. गर्दी नियंत्रणासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर, अधिक प्रशिक्षित कर्मचारी, आणि सुसूत्र नियोजन. मात्र, नालंदा येथील दुर्घटना पाहता हे स्पष्ट होते की, अशा आश्‍वासनांची अंमलबजावणी सातत्याने होत नाही. आपण प्रत्येक दुर्घटनेनंतर काही काळ जागे होतो, परंतु लवकरच निष्क्रियतेच्या सापळ्यात अडकतो. हा विसरभोळेपणा धोकादायक आहे. अशा घटनांमध्ये दोष फक्त प्रशासनावर टाकणे सोपे असले, तरी ही समस्या बहुआयामी आहे. गर्दी व्यवस्थापनासाठी योग्य नियोजन करणे, पुरेसे पोलिस आणि सुरक्षा कर्मचारी तैनात करणे, प्रवेश आणि निर्गमन मार्ग स्पष्ट ठेवणे, तसेच आपत्कालीन परिस्थितीत तत्काळ प्रतिसाद देण्याची यंत्रणा उभी करणे ही प्रशासनाची प्राथमिक जबाबदारी आहे. अनेकदा या बाबींमध्ये त्रुटी राहतात. भाविकांची अपेक्षित संख्या लक्षात घेऊन व्यवस्थापन करणे, स्वयंसेवकांची नियुक्ती करणे आणि शिस्त राखण्यासाठी नियम लागू करणे आवश्यक असते. परंतु अनेक ठिकाणी आयोजकांची तयारी अपुरी पडते. ही बाबही तितकीच महत्त्वाची आहे. दर्शनाच्या घाईत लोक नियमांकडे दुर्लक्ष करतात. रांगा मोडणे, पुढे जाण्याची स्पर्धा करणे, अफवांवर विश्‍वास ठेवणे, हे सर्व वर्तन परिस्थिती अधिक गंभीर बनवते. श्रद्धा जर संयमाशिवाय व्यक्त झाली, तर ती धोकादायक ठरू शकते.
आजच्या डिजिटल युगात मोठ्या प्रमाणावर गर्दी नियंत्रणासाठी अनेक प्रभावी उपाय उपलब्ध आहेत. ऑनलाईन नोंदणी प्रणालीद्वारे भाविकांची संख्या मर्यादित ठेवता येते. वेळेचे स्लॉट निश्‍चित करून गर्दी विखुरता येते. सीसीटीव्ही आणि ड्रोनच्या मदतीने सतत देखरेख करता येते. तसेच रिअल-टाइम डेटा विश्‍लेषणाद्वारे कोणत्या ठिकाणी किती गर्दी आहे, हे त्वरित समजू शकते. अनेक मोठ्या मंदिरांमध्ये आणि सार्वजनिक कार्यक्रमांमध्ये या उपाययोजना यशस्वी ठरल्या आहेत. तरीही देशातील अनेक धार्मिक स्थळांवर या साधनांचा पुरेसा वापर होत नाही. यामागे इच्छाशक्तीचा अभाव, आर्थिक मर्यादा किंवा व्यवस्थापनातील दुर्लक्ष कारणीभूत असू शकते. या दुर्घटनेत मृत्यू पावलेले लोक हे केवळ आकडे नाहीत. ते कोणाचे तरी आई-वडील, पत्नी, बहिण किंवा मुलगी होते. त्यांच्या कुटुंबांवर कोसळलेले दुःख अमाप आहे. सरकारकडून जाहीर होणारी नुकसानभरपाई ही केवळ औपचारिकता असते; ती या दुःखाची खरी भरपाई करू शकत नाही. प्रश्‍न असा आहे की, आपण या घटनांकडे केवळ आकडेवारी म्हणून पाहणार आहोत का, की त्यातून काही शिकून भविष्यातील धोके टाळणार आहोत? प्रत्येक दुर्घटनेनंतर चौकशी समित्या नेमल्या जातात, अहवाल सादर होतात, आणि काही काळानंतर सर्व काही पूर्ववत होते. ही साखळी तोडणे अत्यावश्यक आहे. राष्ट्रीय स्तरावर गर्दी व्यवस्थापनासाठी एकसंध धोरण तयार करणे गरजेचे आहे. प्रत्येक मोठ्या धार्मिक कार्यक्रमासाठी अनिवार्य सुरक्षा प्रोटोकॉल लागू करणे आवश्यक आहे. स्थानिक प्रशासन, पोलिस आणि स्वयंसेवक यांना विशेष प्रशिक्षण देणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. तसेच जनजागृतीद्वारे भाविकांना शिस्त आणि संयमाचे महत्त्व पटवून देणेही गरजेचे आहे. नालंदा येथील चेंगराचेंगरी ही एक वेदनादायक आठवण आहे-श्रद्धा आणि सुरक्षितता यांचा समतोल राखणे अत्यंत आवश्यक आहे. बेंगळुरू सारख्या घटनांमधून आपण धडा घेतला नाही, तर अशा दुर्घटना पुन्हा घडत राहतील. प्रशासन, आयोजक आणि भाविक या तिन्ही घटकांनी आपापली जबाबदारी प्रामाणिकपणे पार पाडली, तरच अशा शोकांतिका टाळता येतील. अन्यथा, श्रद्धेच्या गर्दीत जीव गुदमरतो ही कटू वस्तुस्थिती आपल्याला पुन्हा पुन्हा अनुभवावी लागेल.