मतदानाची वाढीव टक्केवारी सत्तेच्या विरोधात असते !

बिहार विधानसभा निवडणुकीभोवतीचा राजकीय दृष्टिकोन कधीच सरळ नव्हता, परंतु यावर्षीचा सामना एक विरोधाभास सादर करतो; ज्यामुळे अनुभवी राजकीय निरिक्षकांनी आपले स्वतंत्र मत वेगळेपणाने मांडले आहे. एकीकडे, मतदारांच्या मतदानात ऐतिहासिक वाढ झाली आहे; ही घटना पारंपारिकपणे विरोधी आघाडीच्या बाजूने सत्ताविरोधी मोठी लाट म्हणून मानली जाते. दुसरीकडे, नुकतेच प्रसिद्ध झालेले निवडणूक अंदाज आणि एक्झिट पोल जवळजवळ एकसारखेच विद्यमान सत्ताधारी पक्ष, राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी (एनडीए) साठी आरामदायी विजयाचे भाकित करत आहेत. वाढलेली मतदानाची टक्केवारी, ग्रामीण आणि तरुणांमधील खोलवर रुजलेला असंतोष, हे विरोधी पक्षांच्या प्रचंड बहुमताचे थेट संकेत देणारे जे अंदाज प्रसिद्ध झाले ते पूर्णपणे चुकले आहेत, असं मानायला मोठा वाव आहे. एक्झिट पोल, त्यांच्या अंदाजे नमुन्यांसह आणि बिहारच्या जात-केंद्रित रणनीती पण, समाजवादी दृष्टीकोनातून पाहता हे निवडणूक अंदाज केवळ दोषपूर्ण पद्धतीसह, थोडेसेच वेगळेच नाहीत, तर, ते एका आश्चर्यकारक आहेत!
    जास्त मतदानामुळे विरोधी पक्षांना फायदा होतो ही पारंपारिक धारणा या समजुतीत रुजलेली आहे की, उदासीन मतदारांचा उत्साह वाढलेला असतो, तेव्हा, तो बहुतेकदा बदलाच्या इच्छेने प्रेरित असतो. या वर्षी, मतदानाची टक्केवारी केवळ वाढली नाही तर ती गेल्या काही दशकांमधील सर्वाधिक आहे. ज्यामध्ये महिला मतदारांचा अभूतपूर्व सहभाग जास्त सांगितला जात असला तरी ती वस्तूस्थिती नाही. सत्ताधारी पक्षाचा दावा आहे की, ही वाढ त्यांच्या महिला-केंद्रित कल्याणकारी योजनांना मान्यता देण्याचा शिक्का आहे (जसे की ‘जीविका दिदी’ साठी रोख प्रोत्साहन), परंतु ही समज मूलभूतपणे वास्तविकतेचे चुकीचे अर्थ लावते. महिलांचे मतदान २०२० च्या विधानसभा निवडणुकीत झाले, त्यापेक्षा यावेळी एक टक्का कमीच झाले. खरी प्रेरणा कदाचित आर्थिक चिंता आणि संतापाचा कळस असेल! असंख्य तरुण पुरुष कामगार अडकून पडलेल्या स्थलांतरित संकटाची आठवण ही केवळ एक तळटीप नाही; ती एक ओली जखम आहे. हे मतदार आणि त्यांचे कुटुंबीय, त्यांना सोडून दिलेल्या कोविड काळात सोडून दिलेल्या मजूरांच्या कुटुंबांनी सरकारला सबक देण्यासाठी सक्तीने पुढे आले आहेत. राज्यातील तरुणांच्या प्रचंड संख्येसाठी रोजगार निर्मितीवर लक्ष केंद्रित करणाऱ्या विरोधी पक्षाच्या मोहिमेने जोरदार हल्ला चढवला. तरुणांमध्ये मोठ्या प्रमाणात मतदान हे सध्याच्या स्थितीचे समर्थन नाही, तर नवीन भविष्यासाठी एक हताश विनंती आहे. त्यांचा सहभाग हा वचन दिलेल्या बदलासाठी एक मोजलेले मतदान आहे. जरी महिला मतदारांना बहुतेकदा विद्यमान उमेदवारांसाठी एक ठोक मतदान म्हणून पाहिले जात असले तरी, यावेळी त्यांच्या मतदानाचे प्रमाण केवळ कल्याणकारी योजनांऐवजी मुलभूत बदलाची प्रेरणा दर्शवते. वाढत्या किमती, इंधनाच्या किमती आणि विकासात्मक पायाभूत सुविधांचा सामान्य अभाव यासारख्या समस्या भूतकाळातील निष्ठेला मागे टाकत, एका टोकाच्या टप्प्यावर पोहोचल्या आहेत. मतदारांचा वाढता सहभाग हा महागठबंधनसाठी थेट, निर्विवाद जनादेश आहे, जो अशा निकालाचे संकेत देतो जो विद्यमान पक्षाच्या सध्याच्या जागांच्या संख्येला धक्का देईल. बिहारमध्ये निवडणूक अंदाज वर्तवणाऱ्यांना निराश करण्याचा इतिहास आहे. २०२० मध्ये बहुतेक एक्झिट पोलमध्ये विरोधी पक्षाच्या विजयाचे भाकित करण्यात आले होते, परंतु एनडीएला कमी फरकाने विजय मिळताना दिसला. या वर्षी, पेंडुलम खूप उलट दिशेने वळला आहे.  सत्ताधारी पक्षाच्या विजयाचे अंदाज इतके का आहेत?
 मनोविज्ञानशास्त्रज्ञांना अनेकदा सुलभ, तुलनेने विकसित प्रदेशांचे नमुने घेणे सोपे वाटते, जे सत्ताधारी आघाडीशी जास्त जवळीक साधतात. तथापि, खरा निकाल खोलवरच्या आणि गरीब,  ग्रामीण पट्ट्यांमध्ये आहे – तेच क्षेत्र जिथे बेरोजगारी आणि असंतोष सर्वाधिक आहे आणि जिथे विरोधी पक्षांचा संपर्क सर्वात प्रभावी होता.  बरेच मतदार, विशेषतः उपेक्षित किंवा गरीब समुदायातील मतदार, परिणामांच्या भीतीने, अनेकदा समोरासमोरच्या एक्झिट पोलमध्ये विरोधी पक्षाला आपली पसंती जाहीरपणे व्यक्त करण्यास कचरतात. बदलासाठीचे हे ‘मूक मतदान’, जे नेहमीच निवडणुकीत महत्त्वाचे असते, यावेळी ते अप्रमाणितपणे जास्त असण्याची शक्यता आहे, जे अंदाजांना पूर्णपणे चूक करते. निवडणुकीचे अंदाज बिहारच्या गुंतागुंतीच्या सामाजिक मॅट्रिक्सला सहज मोजता येतील अशा ब्लॉक्समध्ये सुलभ करण्यावर अवलंबून आहेत. वास्तविकता अशी आहे की, विरोधी पक्षाने अत्यंत मागासवर्गीय (ईबीसी), दलित आणि तरुणांची एक शक्तिशाली नवीन युती यशस्वीरित्या तयार केली आहे, जी सध्याच्या मतदान मॉडेल्सपेक्षा खूप मोठी आहे. ज्या पद्धतीमुळे गेल्या वेळी विरोधी पक्षाला कमी विजय मिळण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली होती आणि अंतिम निकाल चुकला होता, तीच आता विद्यमान सत्ताधारी पक्षाच्या  विजयाची शक्यता वर्तवत आहे. हे सिद्ध होते की, ते अंदाज मूलभूतपणे सदोष आहेत. पुन्हा एकदा बदलाचे खरे प्रमाण पकडण्यात अपयशी ठरेल. एक आश्चर्यकारक अस्वस्थता आहे. मतदानाची टक्केवारी आणि प्रत्यक्षात सत्ताविरोधी भावना यावरील आकडेवारी एक्झिट पोलपेक्षा वेगळीच कथा सांगते. मतमोजणी झाल्यावर बिहारचे राजकीय चित्र नाटकीयरित्या पुन्हा रंगवले जाईल. सत्ताधारी एनडीएला विजय मिळण्याची शक्यता वर्तवली असली तरी मतदानातील नाट्यमय वाढ ही परिवर्तनासाठी प्रचंड लोकप्रिय जनादेशाचे अंतिम सूचक आहे.  निवडणूक अंदाज देणाऱ्या संस्थांना निश्चितपणे चुकीचे सिद्ध करेल.