कुळवाडी भूषण रयतेचे राजे 

शिवाजी महाराज हे केवळ एका राज्याचे संस्थापक नव्हते, तर ते एका नव्या जाणीवेचे जनक होते. त्यांच्या व्यक्तित्वाकडे पाहताना दोन प्रमुख प्रवाह प्रकर्षाने जाणवतात: एकीकडे त्यांचा ‘कुळवाडी भूषण’ (शेतकऱ्यांचा कैवारी) हा मानवी चेहरा, तर दुसरीकडे ‘रयतेचा राजा’ म्हणून त्यांची प्रशासकीय आणि लष्करी महनियता. या दोन्ही बाजूंचा समन्वय म्हणजे शिवचरित्र होय. मातीशी इमान राखणारा नायक या अर्थाने 

महात्मा जोतिराव फुले यांनी महाराजांना सर्वप्रथम ‘कुळवाडी भूषण’ या उपाधीने गौरवले. हा केवळ शब्द नाही, तर महाराजांच्या ध्येयधोरणांचा आरसा आहे. तत्कालीन सरंजामशाहीत शेतकरी केवळ राबणारा वर्ग होता. महाराजांनी ही पद्धत मोडून काढली. त्यांनी “रयतेच्या भाजीच्या देठालाही हात लावू नका” अशी सक्त ताकीद आपल्या सैन्याला दिली होती. महाराजांनी जमिनीची मोजणी करून घेतली आणि पीकपाण्यानुसार माफक शेतसारा ठरवला. दुष्काळात सारा माफ करणे आणि बी-बियाणांसाठी बिनव्याजी ‘तगाई’ कर्ज देणे, हे आजच्या कल्याणकारी राज्याचे सुरुवातीचे स्वरूप छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या राज्यात होते. वतनदारांच्या मनमानीला चाप लावून त्यांनी प्रत्यक्ष रयतेचे राज्य निर्माण केले. प्रशासकीय आणि लष्करी धुरंधर, तर, दुसरीकडे, महाराज हे एक अत्यंत धूर्त (मुत्सद्दी) राजकारणी आणि महान सेनापती होते. त्यांचे ‘स्वराज्य’ हे केवळ भावनेवर नाही, तर शिस्त आणि विज्ञानावर आधारलेले होते. सह्याद्रीच्या दुर्गमतेचा वापर करून त्यांनी ‘गनिमी कावा’ ही युद्धपद्धती विकसित केली. तसेच, भारताच्या समुद्रकिनाऱ्याचे महत्त्व ओळखून ‘आरमार’ उभे केले, म्हणूनच त्यांना ‘भारतीय आरमाराचे जनक’ मानले जाते. सत्ता एका हाती केंद्रित न ठेवता त्यांनी कामाचे वाटप केले. हे त्यांचे आधुनिक प्रशासकीय कौशल्य दर्शवते. महाराजांच्या सैन्यात आणि प्रशासनात केवळ हिंदूच नव्हते, तर निष्ठावान मुस्लिम सरदार आणि अठरापगड जातींचे मावळे होते. त्यांच्यासाठी ‘स्वराज्य’ ही जात-धर्मापलीकडची अस्मिता होती. छत्रपती शिवाजी महाराज हे केवळ १७ व्या शतकातील राजे नव्हते. त्यांचे ‘कुळवाडी भूषण’ असणे हे आजच्या कृषी संकटावर उपाय सुचवते, तर ‘रयतेचा राजा’ असणे हे सुशासनाचे मॉडेल सादर करते. तलवार चालवणारा हात जेव्हा शेतकऱ्याच्या डोईवर मायेची सावली धरतो, तेव्हाच ‘शिवराज्य’ घडते. महाराजांचे हे द्वंद्व त्यांच्या कर्तृत्वाला अधिक मानवी आणि अधिक महान बनवते. ते केवळ राजा नव्हते, तर ते एका प्रगत समाजाचे स्वप्न होते. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे लष्करी धोरण हे केवळ शौर्यावर नाही, तर दूरदृष्टी, भूगोल आणि विज्ञानाच्या अचूक संगमावर आधारित होते. त्यांच्या लष्करी रणनीतीचे दोन मुख्य स्तंभ म्हणजे ‘किल्ले’ आणि ‘आरमार’ (समुद्रावरील सत्ता). भारतीय उपखंडाच्या किनारपट्टीवर पोर्तुगीज, डच आणि सिद्दी यांचे वर्चस्व असताना महाराजांनी स्वतःचे स्वतंत्र आरमार उभे केले. म्हणूनच त्यांना ‘भारतीय आरमाराचे जनक’ म्हणतात. एका किल्ल्यावर एकाधिकारशाही चालू नये म्हणून त्यांनी हवालदार, सबनीस आणि कारखानीस अशी तीन पदे निर्माण केली. हे अधिकारी वेगवेगळ्या जाती-धर्माचे असत, जेणेकरून गद्दारीला वाव उरणार नाही. कमी सैन्यसंख्या असतानाही बलाढ्य शत्रूला हरवण्यासाठी त्यांनी डोंगराळ भागाचा वापर केला. शत्रूला आपल्या सोयीच्या जागी खेचून आणणे आणि अचानक हल्ला करणे हे त्यांचे वैशिष्ट्य होते. महाराजांच्या सैन्यात अत्यंत कडक शिस्त होती, जी आजही प्रेरणादायी आहे. मोहिमेवर असताना कोणत्याही स्त्रीला त्रास दिला गेल्यास किंवा पकडून आणल्यास मृत्यूदंडाची शिक्षा होती. सैन्याने रयतेच्या शेतातील उभ्या पिकाचे नुकसान करू नये, असा सक्त नियम होता. त्या काळी जहागिरी देण्याची प्रथा होती, पण महाराजांनी सैनिकांना रोख पगार (नक्त पगार) देण्यास सुरुवात केली, जेणेकरून त्यांची निष्ठा केवळ स्वराज्याशी राहील. महाराजांनी जन्मावर आधारित श्रेष्ठत्व नाकारून ‘कर्तृत्वावर आधारित प्रतिष्ठा’ दिली. त्यांनी समाजातील सर्व स्तरांतील लोकांना एकत्र आणून स्वराज्याची उभारणी केली. प्रशासनात केवळ उच्चवर्णीयांची मक्तेदारी न ठेवता, वेगवेगळ्या कौशल्यांच्या माणसांना स्थान दिले. रामोशी, महार, कोळी, भंडारी, आगरी या सर्वांना सैन्यात आणि गड-किल्ल्यांच्या संरक्षणात महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या दिल्या. जीवा महाला, तानाजी मालुसरे हे विविध सामाजिक स्तरांतून आलेले त्यांचे निष्ठावान सोबती होते. महाराजांचे स्वराज्य हे इस्लामविरोधी नव्हते, तर ते अन्यायी प्रवृत्तींविरोधी होते. त्यांच्या फौजेला आदेश होता की, कुराणची प्रत सापडल्यास ती सन्मानाने मुस्लिमांकडे सोपवावी. महाराजांचे अंगरक्षक मदारी मेहेतर, तोफखान्याचे प्रमुख इब्राहिम खान आणि आरमार प्रमुख दौलत खान हे मुस्लिम होते. धर्मापेक्षा स्वराज्याची निष्ठा त्यांनी महत्त्वाची मानली. अशा या रयतेच्या महान राजास विनम्र अभिवादन.