मान्सूनच्या प्रतीक्षेत शेतकरी..!

भारतीय शेती आणि मान्सून यांचे नाते हे केवळ हवामानाशी संबंधित नसून देशाच्या अर्थव्यवस्थेपासून ग्रामीण समाजजीवनापर्यंत सर्व क्षेत्रांशी जोडलेले आहे. दरवर्षी जून महिना उजाडला की शेतकऱ्यांच्या नजरा आकाशाकडे लागतात. काळे ढग दाटून येतील, पहिली सर बरेल आणि शेतात पेरणीची लगबग सुरू होईल, अशी अपेक्षा असते. मात्र यंदा मान्सूनच्या गतीला आलेला मंदावलेपणा शेतकऱ्यांसाठी चिंतेचा विषय ठरत आहे. महाराष्ट्रासह देशातील अनेक राज्यांत पावसाने अपेक्षित हजेरी लावलेली नसल्याने खरीप हंगामाच्या सुरुवातीलाच अनिश्चिततेचे सावट निर्माण झाले आहे.

भारतीय हवामान विभागाच्या आकडेवारीनुसार जूनच्या पहिल्या पंधरवड्यात देशात अपेक्षित पावसाच्या तुलनेत मोठी तूट नोंदवली गेली आहे. अनेक भागांत मान्सूनचे आगमन झाले असले तरी त्याची प्रगती संथ झाली आहे. परिणामी महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश, बिहार, झारखंड, उत्तर प्रदेश आणि इतर राज्यांतील शेतकरी पावसाच्या प्रतीक्षेत आहेत. शेतीचे बहुतांश क्षेत्र अद्यापही पावसावर अवलंबून असल्याने या परिस्थितीचे परिणाम थेट पेरणीवर होत आहेत. महाराष्ट्राच्या दृष्टीने ही परिस्थिती अधिक महत्त्वाची आहे. राज्यातील मराठवाडा, विदर्भ आणि खानदेशातील मोठा भाग कोरडवाहू शेतीवर आधारित आहे. खरीप हंगामातील सोयाबीन, कापूस, तूर, मूग, उडीद, बाजरी आणि ज्वारी यांसारख्या पिकांची पेरणी वेळेवर होणे अत्यंत आवश्यक असते. पावसाच्या आगमनानंतर शेतकरी बी-बियाणे, खते आणि मशागतीची तयारी पूर्ण करून पेरणीस सज्ज होतात. मात्र पाऊस उशिरा आल्यास किंवा मध्येच खंड पडल्यास उगवण धोक्यात येते. त्यामुळे शेतकरी सध्या संभ्रमाच्या अवस्थेत आहेत.

गेल्या काही वर्षांतील अनुभव शेतकऱ्यांच्या चिंतेत अधिक भर घालणारा आहे. हवामानातील बदल, अनियमित पाऊस, अतिवृष्टी आणि दीर्घकालीन खंड या घटनांची वारंवारता वाढत आहे. एकीकडे पेरणीसाठी आवश्यक पाऊस वेळेवर पडत नाही, तर दुसरीकडे काही दिवसांतच अतिवृष्टी होऊन पिकांचे नुकसान होते. या बदलत्या हवामान पद्धतीमुळे पारंपरिक शेती नियोजनाला मोठे आव्हान निर्माण झाले आहे. यंदा अनेक शेतकऱ्यांनी पेरणीपूर्व तयारी पूर्ण केली आहे. बाजारातून महागडी बियाणे खरेदी केली आहेत. खते, औषधे आणि इंधनाच्या वाढत्या खर्चामुळे शेतीचा उत्पादन खर्च आधीच वाढला आहे. अशा परिस्थितीत पाऊस लांबल्यास आर्थिक ताण अधिक वाढू शकतो. काही भागांत शेतकरी पहिल्या पावसानंतर पेरणी करण्यास उत्सुक असले तरी पुढील पावसाची खात्री नसल्याने ते निर्णय पुढे ढकलत आहेत. कारण पेरणीनंतर दीर्घ खंड पडल्यास दुबार पेरणीची वेळ येऊ शकते, ज्याचा आर्थिक फटका मोठा असतो.

मान्सूनच्या संथ प्रगतीचे परिणाम केवळ शेतीपुरते मर्यादित राहत नाहीत. ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची चाकेही त्यावर अवलंबून असतात. खरीप हंगाम चांगला झाला तर बाजारपेठेत उलाढाल वाढते, रोजगारनिर्मिती होते आणि ग्रामीण भागातील खरेदीशक्ती टिकून राहते. उलट पावसातील अनिश्चितता शेती उत्पादनावर परिणाम करते आणि त्याचे पडसाद संपूर्ण अर्थव्यवस्थेवर उमटतात. त्यामुळे मान्सून हा केवळ हवामानाचा विषय नसून आर्थिक स्थैर्याचा महत्त्वाचा आधार आहे. मराठवाडा आणि विदर्भात अद्याप उष्णतेचा प्रभाव कायम असल्याचे हवामान विभागाने स्पष्ट केले आहे. दिवसाचे तापमान जास्त असल्याने जमिनीतील आर्द्रता कमी होत आहे. अशा वेळी वेळेवर पाऊस पडणे अत्यंत आवश्यक आहे. अन्यथा जमिनीची ओल टिकवून ठेवणे कठीण होईल. जलसाठे, विहिरी आणि तलावांमधील पाण्याची उपलब्धता देखील अनेक ठिकाणी मर्यादित आहे. त्यामुळे शेतकऱ्यांची चिंता वाढली आहे.

या पार्श्वभूमीवर शासन आणि कृषी यंत्रणांची भूमिका महत्त्वाची ठरते. शेतकऱ्यांना हवामानविषयक अचूक आणि वेळेवर माहिती उपलब्ध करून देणे गरजेचे आहे. कोणत्या भागात पेरणी करावी, कोणत्या भागात थांबावे, कोणती पिके किंवा वाण निवडावेत याबाबत मार्गदर्शन आवश्यक आहे. कृषी विद्यापीठे आणि तज्ज्ञांनीही स्थानिक परिस्थितीनुसार सल्ला देण्याची गरज आहे. बदलत्या हवामानाशी सुसंगत शेती पद्धतींचा प्रसार करण्याची हीच योग्य वेळ आहे. दीर्घकालीन दृष्टीने पाहता जलसंधारण आणि सिंचनक्षमता वाढवणे हाच शाश्वत उपाय आहे. पावसाच्या प्रत्येक थेंबाचे संवर्धन, शेततळी, बंधारे, जलपुनर्भरण आणि सूक्ष्म सिंचन यांचा व्यापक वापर केल्यास मान्सूनवरील संपूर्ण अवलंबित्व कमी करता येईल. महाराष्ट्राने जलयुक्त शिवारसारख्या उपक्रमांमधून काही सकारात्मक अनुभव घेतले आहेत. मात्र या प्रयत्नांना अधिक व्यापक स्वरूप देण्याची गरज आहे.

आजची परिस्थिती शेतकऱ्यांच्या संयमाची परीक्षा पाहणारी आहे. आकाशात ढग दिसतात, पण पाऊस पडत नाही; हवामानाचा अंदाज आशादायक असतो, पण प्रत्यक्षात प्रतीक्षा वाढत जाते. अशा वेळी शेतकरी आशा आणि चिंता यांच्या सीमेवर उभा आहे. त्याच्या हातात मेहनत आहे, तयारी आहे; मात्र निसर्गाची साथ मिळणे आवश्यक आहे. मान्सूनची गती पुन्हा वाढेल आणि अपेक्षित पाऊस पडेल, अशी आशा हवामान तज्ज्ञ व्यक्त करत आहेत. परंतु या घटनेने एक गोष्ट पुन्हा अधोरेखित केली आहे की, भारतीय शेतीला हवामानातील अनिश्चिततेशी जुळवून घेण्यासाठी अधिक सक्षम बनवणे काळाची गरज आहे. शेतकऱ्यांच्या कष्टांना योग्य फळ मिळावे, खरीप हंगाम यशस्वी व्हावा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला बळ मिळावे यासाठी वेळेवर आणि समाधानकारक पावसाची आवश्यकता आहे. सध्या मात्र महाराष्ट्रासह देशभरातील लाखो शेतकरी आकाशाकडे आशेने पाहत आहेत. त्यांच्या दृष्टीने पावसाचा प्रत्येक थेंब हा केवळ पाणी नसून आगामी हंगामाचे भविष्य, कुटुंबाचा उदरनिर्वाह आणि देशाच्या अन्नसुरक्षेची हमी आहे. पेरणीच्या उंबरठ्यावर उभ्या असलेल्या या शेतकऱ्यांच्या अपेक्षा पूर्ण करण्यासाठी मान्सूनने आता वेग घेणे हीच काळाची गरज आहे.