मानवमुक्तीचा विचारच जेता !

         १४ जून रोजी “मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले” ही मालिका संपणार असल्याची बातमी अनेकांना धक्का देणारी आहे. ही मालिका भारतीय समाजाच्या आत्मपरीक्षणाची एक खिडकी होती. समाजातील जातीभेद, स्त्रीदमन, अंधश्रद्धा, शिक्षणावरील मक्तेदारी आणि मानवी प्रतिष्ठेसाठीचा संघर्ष यांचे जिवंत चित्रण या मालिकेतून प्रेक्षकांसमोर आले. त्यामुळे मालिकेचा शेवट हा वैचारिक हस्तक्षेप थांबण्याची भावना अनेकांच्या मनात निर्माण झाली आहे. परंतु या घटनेकडे दुसऱ्या बाजूने पाहिले, तर एक वेगळेच वास्तव उलगडते. डॉ. अमोल कोल्हे यांनी स्पष्ट केले की मालिकेचा खर्च आणि महसूल यांचे गणित जुळत नसल्यामुळे वाहिनीने मालिका बंद करण्याचा निर्णय घेतला. या विधानात आधुनिक माध्यमविश्वाचे एक मूलभूत सत्य दडलेले आहे. आजच्या भांडवलशाही व्यवस्थेत कोणतीही गोष्ट तिच्या सामाजिक मूल्यावर नव्हे तर तिच्या बाजारमूल्यावर मोजली जाते. एखादी कलाकृती समाजाला किती विचार देते, किती प्रश्न विचारायला भाग पाडते किंवा किती माणसे घडवते, यापेक्षा ती किती जाहिराती आणते, किती ग्राहक निर्माण करते आणि किती नफा देते हे अधिक महत्त्वाचे मानले जाते. याच ठिकाणी सावित्रीबाई आणि जोतीराव फुले यांच्या विचारांचा आणि भांडवलशाही माध्यमव्यवस्थेचा संघर्ष दिसून येतो. फुले दाम्पत्याचे कार्य हे मूलतः विद्रोहाचे कार्य होते. त्यांनी समाजातील सत्ताकेंद्रांना प्रश्न विचारले. त्यांनी धर्माच्या नावाखाली चालणाऱ्या अन्यायाला आव्हान दिले. त्यांनी स्त्रीला शिक्षणाचा अधिकार दिला. त्यांनी शूद्र-अतिशूद्रांना ज्ञानाचे दार उघडून दिले. त्यांनी मानवी समानतेची संकल्पना रुजवली. या सर्व गोष्टींचा केंद्रबिंदू होता, मुक्ती ! पण भांडवलशाहीचे केंद्र मुक्ती नसते; तिचे केंद्र बाजार असते. ज्या विचारांमुळे माणूस अधिक सजग होतो, प्रश्न विचारतो, अन्यायाविरुद्ध उभा राहतो, ते विचार बाजारासाठी नेहमीच सोयीचे असतील असे नाही. कारण जागृत नागरिक हा केवळ ग्राहक राहत नाही. तो प्रश्न विचारणारा, मूल्ये शोधणारा आणि सत्तेला आव्हान देणारा व्यक्ती बनतो. म्हणूनच इतिहासात आपण पाहतो की परिवर्तनवादी विचारवंतांना त्यांच्या काळात फारसा संस्थात्मक पाठिंबा मिळाला नाही. सावित्रीबाई फुले यांना त्यांच्या शाळेत जाताना दगड मारले गेले, चिखल फेकला गेला. ज्योतिराव फुले यांना सामाजिक बहिष्कार सहन करावा लागला. त्या काळात वरच्या जातींनी त्यांच्याशी छलकपट केले. आजच्या काळात त्यांना उघडपणे नाकारले जात नाही; परंतु त्यांचे विचार बाजाराच्या निकषांवर तोलले जातात. ही नाकारण्याची अधिक सूक्ष्म पद्धत आहे. यामुळे एक प्रश्न निर्माण होतो: मालिका बंद पडणे म्हणजे विचारांचा पराभव आहे का? खरे तर अनेकदा विचारांचा विजय झाला की त्यांना माध्यमांच्या आधाराची गरज उरत नाही. बुद्ध, कबीर, फुले, शाहू, आंबेडकर किंवा गांधी यांच्या विचारांचा प्रसार केवळ त्यांच्या काळातील माध्यमांमुळे झाला नाही. ते विचार लोकांच्या अनुभवांमध्ये, संघर्षांमध्ये आणि सामूहिक स्मृतीत जिवंत राहिले म्हणून टिकले. एखाद्या मालिकेला मोठ्या प्रमाणावर जाहिराती मिळत नसतील, तर त्याचा एक अर्थ असा असू शकतो की, ती मालिका बाजाराच्या प्राधान्यक्रमात बसत नाही. पण त्याचा दुसरा अर्थ असा असतो की, त्या विचारांचे अस्तित्व आता केवळ पडद्यापुरते राहिलेले नाही. ते समाजातील विविध स्तरांमध्ये आधीच पोहोचले आहेत. सावित्रीबाई फुले या फक्त एका मालिकेतील पात्र नाहीत. त्या विद्यापीठांच्या अभ्यासक्रमात आहेत. महिला चळवळींच्या प्रेरणास्थानी आहेत. बहुजन समाजाच्या स्वाभिमानाच्या इतिहासात आहेत. ग्रामीण भागातील मुलींच्या शिक्षणाच्या स्वप्नात आहेत. सामाजिक न्यायाच्या प्रत्येक लढ्यात त्यांची छाया आहे. म्हणूनच एखादी मालिका संपणे आणि एखादा विचार संपणे या दोन पूर्णतः वेगळ्या गोष्टी आहेत.विचारांचा इतिहास पाहिला तर एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात येते. सत्ता आणि बाजार हे दोन्ही तात्पुरते असतात; पण मानवी मुक्तीची स्वप्ने दीर्घायुषी असतात. एकेकाळी सावित्रीबाईंच्या शाळा बंद करण्याचे प्रयत्न झाले; आज त्यांच्या नावाने विद्यापीठे उभी आहेत. एकेकाळी त्यांच्या विचारांना विरोध करणारे प्रभावशाली होते; आज त्यांचे विचार संविधानिक मूल्यांचा भाग आहेत. त्यामुळे “मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले” ही मालिका बंद होत आहे, ही घटना दुःखद असली तरी तिच्याकडे केवळ पराभव म्हणून पाहण्याची गरज नाही. कदाचित हा एक संकेत आहे की पडद्यावरील कथन संपत आहे, पण समाजातील कथन सुरू आहे.महात्मा फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांची खोली कोणतीही मालिका पूर्णपणे पकडू शकत नाही. कारण त्यांचे कार्य हे केवळ घटनांचे संकलन नव्हते; ते भारतीय समाजाच्या पुनर्उभारणीचे प्रकल्प होते. त्यांच्या संघर्षाचे खरे मोजमाप टीआरपीमध्ये होऊ शकत नाही. त्यांचे मूल्य जाहिरातींच्या उत्पन्नात मोजता येत नाही. त्यांचे स्थान बाजारपेठेच्या यशापयशापलीकडे आहे. म्हणूनच या मालिकेचा शेवट हा शेवट नसून एक स्मरण आहे. विचारांना पडद्याची गरज असते, पण विचारांचे अस्तित्व पडद्यावर अवलंबून नसते.मालिका थांबू शकते, प्रसारण बंद होऊ शकते, जाहिराती कमी होऊ शकतात. पण सावित्रीबाईंच्या हातातील पुस्तक, ज्योतिरावांच्या मनातील समतेचे स्वप्न आणि माणसाला माणूस म्हणून जगण्याचा अधिकार हे कधीही बंद पडत नाही. इतिहासात शेवटी जिंकतात त्या व्यक्ती नाहीत, संस्था नाहीत, माध्यमे नाहीत; जिंकतात ते मानवमुक्तीचे विचार.