आरोग्याची नवी पहाट !

भारत एक विचित्र वळणावर उभा आहे. एका बाजूला आपण मधुमेहाची राजधानी म्हणून ओळखले जाऊ लागलो आहोत, तर दुसर्‍या बाजूला हजारोंच्या संख्येने लोक पहाटेच्या थंड वार्‍यात रस्त्यावर धावताना दिसत आहेत. ही केवळ जीवनशैलीतील बदलाची गोष्ट नाही; ही एक सामाजिक आणि सांस्कृतिक क्रांती आहे. आज भारतात आरोग्याबाबतची जाणीव आणि धावण्याची वाढती लाट या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी घडताना दिसत आहेत. ही बाब नक्कीच साकारात्मक म्हणावी लागेल.
कोविडनंतर भारतात एक मोठा बदल घडला. लॉकडाऊनच्या काळात जिम बंद झाले, घरात बसून काम करण्याची सवय लागली आणि अनेकांनी आरोग्याचे महत्त्व नव्याने जाणले. त्या काळानंतर लोक जिमच्या चार भिंतीतून बाहेर पडले आणि रस्त्यावर धावू लागले. धावणे हा सर्वात सोपा, सुलभ आणि कमी खर्चिक व्यायाम असल्याने तो पटकन लोकप्रिय झाला. आज महानगरांपासून ते छोट्या शहरांपर्यंत सकाळी धावणार्‍यांचे समूह सहज दिसतात. रनिंग आता शहरी जीवनशैलीचा एक अविभाज्य भाग बनला आहे. टाटा मुंबई मॅरेथॉनच्या वार्षिक अहवालानुसार, 2019 मध्ये सुमारे 47,000 लोक सहभागी झाले होते. 2025 मध्ये ही संख्या वाढून तब्बल 65 हजारांवर पोहोचली. म्हणजेच जवळपास 30 टक्क्यांची वाढ. ही केवळ एका स्पर्धेची आकडेवारी नाही; ही बदलत्या मानसिकतेची साक्ष आहे. 2025 मध्ये देशभरात 1,500 हून अधिक रनिंग इव्हेंट्स आयोजित करण्यात आले. लहान-मोठ्या शहरांमध्ये हाफ मॅरेथॉन, 10 किलोमीटर, 5 किलोमीटर अशा विविध स्पर्धा होत आहेत. या वाढत्या सहभागामुळे एक संपूर्ण ‘रनिंग इकोसिस्टम’ तयार झाली आहे. अंदाजे 500 दशलक्ष डॉलर, म्हणजेच सुमारे 4,000 कोटी रुपयांचा आर्थिक परिणाम या क्षेत्रातून होत आहे. स्पोर्ट्स ब्रँड्स, कॉर्पोरेट प्रायोजक, हॉटेल व्यवसाय, प्रवास उद्योग, इव्हेंट मॅनेजमेंट कंपन्या, न्यूट्रिशन उत्पादने, फिटनेस गॅजेट्स या सर्व क्षेत्रांना रनिंगमुळे चालना मिळत आहे. म्हणजे धावणे आता केवळ छंद राहिलेले नाही; तो एक मोठा उद्योग बनला आहे. 2025 मध्ये रनिंग हा जगातील सर्वात लोकप्रिय खेळ ठरला. विशेष म्हणजे, यात तरुणांचा सर्वात मोठा गट होता. भारतातही याचा प्रत्यय येतो. मॅरेथॉन स्पर्धांमध्ये जेन-झीचा सहभाग लक्षणीय आहे. 5 किलोमीटर शर्यतीत 38 टक्के, 10 किलोमीटरमध्ये 39 टक्के, हाफ मॅरेथॉनमध्ये 31 टक्के आणि फुल मॅरेथॉनमध्ये 33 टक्के सहभाग जेन-झीचा आहे. म्हणजे प्रत्येक प्रमुख श्रेणीत जवळपास एक-तृतीयांश किंवा त्याहून अधिक सहभाग तरुणांचा आहे. ही आकडेवारी एक आशादायी चित्र उभी करते. 2004 मध्ये देशात नोंदणीकृत धावपटूंची संख्या सुमारे 10 हजार होती. 2025 पर्यंत ही संख्या 25 लाखांवर पोहोचली आहे. दोन दशकांत तब्बल 250 पट वाढ! ही वाढ केवळ शहरांपुरती मर्यादित नाही. टियर-2 आणि टियर-3 शहरांमध्येही रनिंग क्लब्स निर्माण होत आहेत. आज भारतात किमान 800 टाईम्ड रनिंग इव्हेंट्स होतात आणि 700 पेक्षा जास्त रन क्लब्स अस्तित्वात आहेत. ही संघटित चळवळ आहे. फक्त ‘मॅरेथॉन डे’पुरते धावणे राहिलेले नाही; तर आठवड्याच्या शेवटी कम्युनिटी रनिंग, फिटनेस चॅलेंजेस, सोशल मीडिया ग्रुप्स यांच्या माध्यमातून लोक एकमेकांना प्रेरित करत आहेत. धावणे हा आता सामाजिक संवादाचा एक मार्ग बनला आहे. मात्र, या चित्राची दुसरी बाजूही आहे. भारत अजूनही मधुमेहाच्या रुग्णसंख्येत आघाडीवर आहे. जीवनशैलीतील बदल, बसून काम करण्याची पद्धत, असंतुलित आहार, ताणतणाव – या सगळ्यांमुळे आरोग्याचे प्रश्‍न वाढले आहेत. अशा वेळी रनिंगसारखी चळवळ ही आरोग्याकडे वळण्याची सकारात्मक सुरुवात ठरू शकते. नियमित धावण्यामुळे वजन नियंत्रणात राहते, हृदयविकाराचा धोका कमी होतो, मानसिक ताण कमी होतो आणि शारीरिक क्षमता वाढते. धावण्याची ही लाट केवळ वैयक्तिक आरोग्यापुरती मर्यादित नाही; ती सार्वजनिक आरोग्याच्या दृष्टीनेही महत्त्वाची आहे. जर मोठ्या प्रमाणावर लोक नियमित व्यायाम करू लागले, तर भविष्यातील आरोग्यखर्चात मोठी बचत होऊ शकते. सरकारनेही याकडे केवळ क्रीडा म्हणून नव्हे, तर आरोग्यधोरणाचा भाग म्हणून पाहण्याची गरज आहे. शहरांमध्ये सुरक्षित पादचारी मार्ग, रनिंग ट्रॅक, सार्वजनिक उद्याने यांची संख्या वाढवणे आवश्यक आहे. कॉर्पोरेट क्षेत्रानेही या बदलाची दखल घेतली आहे. अनेक कंपन्या कर्मचार्‍यांसाठी ‘कॉर्पोरेट रन’ आयोजित करतात, फिटनेस चॅलेंजेस राबवतात. आरोग्यदायी कर्मचारी म्हणजे उत्पादक कर्मचारी, ही जाणीव आता वाढत आहे. रनिंगमुळे निर्माण झालेला उद्योग रोजगारनिर्मितीलाही चालना देत आहे. तरीही काही प्रश्‍न अनुत्तरित आहेत. ही लाट फक्त शहरी आणि मध्यमवर्गीय मर्यादित राहणार का? ग्रामीण भागातही अशीच चळवळ निर्माण होईल का? धावण्याचा उत्साह टिकवण्यासाठी सातत्याची गरज आहे. केवळ इव्हेंटच्या दिवशी धावून चालणार नाही; दैनंदिन सवय म्हणून ते अंगीकारावे लागेल. आज भारत मधुमेहाच्या सावटाखाली आहे, पण त्याच वेळी आरोग्याबाबत जागरूकतेची नवी पहाटही अनुभवत आहे. हजारो लोक पहाटेच्या प्रकाशात धावताना दिसतात, तेव्हा आशेची किरणे दिसतात. ही केवळ फिटनेस ट्रेंड नाही; ही मानसिकतेतील क्रांती आहे. जर ही चळवळ सातत्याने वाढत राहिली, तर भारत मधुमेहाची राजधानी या नकारात्मक ओळखीपासून दूर जाऊन फिटनेसची राजधानी म्हणून ओळखला जाऊ शकतो. धावण्याच्या या वाढत्या पावलांमध्ये केवळ वेग नाही, तर आरोग्यदायी भविष्याची चाहूल आहे. आणि म्हणूनच, भारतात धावणारी ही नवी पिढी ही केवळ ट्रेंड नाही, तर परिवर्तनाची दिशा आहे.