जग तिसर्‍या युद्धाच्या उंबरठ्यावर !

दुसर्‍या महायुद्धानंतर संपूर्ण देशांनीच मानवतावादी दृष्टीकोन स्वीकारून मुत्सद्देगिरीच्या जोरावर राजकारण करत, महत्वाकांक्षा बाळगल्यास हरकत नाही. मात्र आजमितीस युद्ध हा मुद्दा कालबाह्य होण्याऐवजी हा मुद्दा ऐरणीवर येतांना दिसून येत आहे. रशिया-युक्रेन युद्ध अनेक वर्षांपासून अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी जगावर पुन्हा एक युद्ध थोपवल्याचे दिसून येत आहे. इराण, अमेरिका आणि इस्रायल यांच्यातील वाढते तणावपूर्ण संबंध, परस्परांवर होत असलेले हल्ले, आणि जगातील महासत्तांचे उघड राजकीय विधान या सगळ्यांमुळे जग तिसर्‍या महायुद्धाच्या दिशेने जात असल्याचे स्पष्टपणे दिसून येत आहे.
पुढील काही दिवसांमध्ये जर युद्ध थांबले नाही तर, त्याचे गंभीर परिणाम भारतासह इतर देशांवर उमटू शकतात. इराणने आखाती देशांमधील अमेरिकन तळांवर हल्ले केल्याचे मान्य करताना त्या देशांची माफी मागितली आहे. त्याचवेळी इराणच्या नेतृत्वाने स्पष्ट शब्दांत सांगितले आहे की त्यांच्या देशाचे भवितव्य ते स्वतः ठरवतील आणि कोणत्याही बाह्य शक्तीसमोर झुकणार नाहीत. यातून इराणची सार्वभौमत्व दिसून येत असले तरी, ते अमेरिकेला नको आहे. इराणचे राष्ट्राध्यक्ष यांनी दिलेली भूमिका ही तुलनेने संतुलित वाटत असली, तरी इराणमधील कट्टरपंथी गटांचे वर्चस्व परिस्थिती अधिक गुंतागुंतीची बनवत आहे. इराणच्या रिव्होल्युशनरी गार्ड या शक्तिशाली लष्करी संघटनेची भूमिका येथे अत्यंत महत्त्वाची ठरते. सुमारे दोन लाख सैन्य असलेली ही संघटना इराणच्या परराष्ट्र आणि सुरक्षा धोरणावर मोठा प्रभाव टाकते. या संघटनेच्या नेतृत्वाकडून अधिक आक्रमक भूमिका घेतली जात असल्याने संघर्ष शांत करण्याचे प्रयत्न अडचणीत येत आहेत. दुसरीकडे इस्रायलनेही आपली लष्करी ताकद दाखवण्यास सुरुवात केली आहे. लेबनॉनमधील इराण समर्थक हिजबुल्ला संघटनेच्या तळांवर इस्रायलने हवाई हल्ले केले आहेत. त्यात अनेक लढवय्ये ठार झाल्याची माहिती समोर आली आहे. त्याचवेळी इराणच्या राजधानी तेहरानसह अनेक शहरांवर अमेरिकन आणि इस्रायली लढाऊ विमानांनी बॉम्बफेक केल्याचे वृत्त आहे. ही परिस्थिती केवळ सीमित संघर्षाची राहिलेली नाही; ती हळूहळू प्रादेशिक युद्धाचे रूप धारण करत असल्याचे संकेत देत आहे. या संघर्षात तंत्रज्ञानाचाही मोठ्या प्रमाणावर वापर होत आहे. ड्रोन हल्ले, बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे आणि आधुनिक हवाई युद्धतंत्र यामुळे युद्धाचे स्वरूप अधिक भयानक बनले आहे. अबू धाबीजवळील अमेरिकन तळावर झालेला ड्रोन हल्ला हा त्याचे ताजे उदाहरण आहे. या प्रकारच्या हल्ल्यांमुळे युद्धाचा विस्तार वेगाने होऊ शकतो आणि अनेक देश अनपेक्षितपणे त्यात ओढले जाऊ शकतात. या संघर्षाचा एक मोठा आर्थिक पैलूही आहे. इस्रायलने इराणमधील तेल साठवण सुविधांवर केलेले हल्ले हे केवळ लष्करी कारवाई नाही, तर आर्थिक युद्धाचाही भाग आहे. मध्यपूर्व हा जगातील सर्वात मोठा तेलसाठा असलेला प्रदेश आहे. येथे अस्थिरता निर्माण झाली, तर त्याचा परिणाम संपूर्ण जगाच्या अर्थव्यवस्थेवर होतो. तेलाच्या किंमती वाढतात, व्यापारमार्ग असुरक्षित होतात आणि जागतिक बाजारपेठेत अस्थिरता निर्माण होते. त्यामुळे या संघर्षाचा परिणाम केवळ त्या प्रदेशापुरता मर्यादित राहत नाही. अमेरिकेची भूमिका या सगळ्या घटनांमध्ये अत्यंत निर्णायक आहे. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी इराणने पूर्ण पराभव स्वीकारावा, अशी भूमिका जाहीरपणे मांडली आहे. या विधानातून अमेरिका संघर्ष संपवण्यासाठी तडजोडीपेक्षा दबावाचे धोरण अवलंबत असल्याचे स्पष्ट होते. एका अर्थाने हे विधान युद्धाची तीव्रता वाढवणारे ठरू शकते. कारण एखाद्या राष्ट्राला पूर्ण पराभव स्वीकारण्यास भाग पाडण्याचा प्रयत्न झाला, तर त्या देशाकडून अधिक तीव्र प्रतिकार होण्याची शक्यता असते. इतिहास साक्ष देतो की, मोठी युद्धे बहुतेक वेळा अशाच परिस्थितीत सुरू झाली आहेत. पहिल्या महायुद्धाच्या आधीही जगातील मोठ्या शक्तींमध्ये परस्पर अविश्‍वास, सामरिक आघाड्या आणि राजकीय स्पर्धा वाढत होती. एका छोट्या घटनेने त्या संघर्षाला ठिणगी दिली आणि संपूर्ण जग युद्धाच्या भडिमारात सापडले. दुसर्‍या महायुद्धातही याच प्रकारचे राजकीय तणाव आणि सामरिक महत्त्वाकांक्षा कारणीभूत ठरल्या. आजची परिस्थिती काही बाबतीत त्याहून अधिक धोकादायक आहे. कारण आज जगात अण्वस्त्रसज्ज राष्ट्रांची संख्या जास्त आहे आणि युद्धतंत्र अधिक प्रगत झाले आहे. जर एखादा मोठा संघर्ष सुरू झाला, तर त्याचे परिणाम केवळ एका प्रदेशापुरते मर्यादित राहणार नाहीत. संपूर्ण मानवजातीवर त्याचे गंभीर परिणाम होऊ शकतात. याशिवाय या संघर्षामागे जागतिक राजकारणातील सत्ता संतुलनाचाही प्रश्‍न आहे. अमेरिका, रशिया, चीन यांसारख्या महासत्तांमध्ये आधीच स्पर्धा सुरू आहे. मध्यपूर्वेतील संघर्षात या शक्ती अप्रत्यक्ष किंवा प्रत्यक्ष सहभागी झाल्या, तर परिस्थिती अधिक गंभीर होऊ शकते. अशा वेळी युद्ध केवळ प्रादेशिक न राहता जागतिक स्वरूप धारण करू शकते. युद्धाच्या या छायेत जगातील सामान्य नागरिकांचे आयुष्य सर्वाधिक प्रभावित होते. युद्ध म्हणजे केवळ लष्करी संघर्ष नसतो; त्याचा परिणाम अन्नसुरक्षा, ऊर्जा, अर्थव्यवस्था आणि सामाजिक स्थैर्यावर होतो. लाखो लोकांना स्थलांतर करावे लागते, अनेकांचे आयुष्य उद्ध्वस्त होते. त्यामुळे युद्धाच्या दिशेने जाणार्‍या कोणत्याही परिस्थितीकडे जगाने अत्यंत सावधपणे पाहणे आवश्यक आहे. या पार्श्‍वभूमीवर आंतरराष्ट्रीय समुदायाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरते. संयुक्त राष्ट्रसंघासह विविध जागतिक संघटनांनी शांततापूर्ण संवादाला प्रोत्साहन देणे आवश्यक आहे. राजनैतिक मार्गाने तणाव कमी करण्याचा प्रयत्न झाला नाही, तर परिस्थिती नियंत्रणाबाहेर जाण्याची शक्यता आहे. जगाने इतिहासातून धडा घेतला पाहिजे. युद्धाच्या मार्गावर जाणे सोपे असते, परंतु त्यातून बाहेर पडणे अत्यंत कठीण असते. त्यामुळे आजची गरज आहे ती संयम, संवाद आणि दूरदृष्टीची. जर जागतिक नेत्यांनी योग्य वेळी योग्य निर्णय घेतले, तर युद्धाचे संकट टाळता येऊ शकते. मध्यपूर्वेत सध्या जे घडत आहे, ते केवळ त्या प्रदेशाचा प्रश्‍न नाही. ते संपूर्ण जगाच्या भवितव्याशी संबंधित आहे. म्हणूनच या घटनांकडे केवळ राजकीय संघर्ष म्हणून नव्हे, तर मानवजातीसमोरील एक गंभीर इशारा म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. जर परिस्थिती आटोक्यात आणली नाही, तर इतिहास पुन्हा एकदा युद्धाच्या काळोख्या अध्यायाची पुनरावृत्ती करू शकतो.