मुंबईत संघ शताब्दी, भाषण, प्रेक्षक आणि विवेक !

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या  शताब्दी वर्षाच्या निमित्ताने मुंबईत आयोजित करण्यात आलेला कार्यक्रम आणि त्यातील सरसंघचालक मोहन भागवत यांचे भाषण सध्या वादाच्या आणि चर्चेच्या भोवऱ्यात सापडले आहे. कार्यक्रमाला चित्रपटसृष्टी आणि उद्योगजगतातील बड्या सेलिब्रिटींनी हजेरी लावली होती. यावर होणारा ‘दबावाचा’ आरोप गांभीर्याने घेण्यासारखा आहे. सत्ताधारी विचारधारेशी जवळीक साधणे हे सध्याच्या काळात सेलिब्रिटींसाठी व्यावसायिक सुरक्षेचे साधन मानले जाते. त्यामुळे, अनेकदा ही उपस्थिती वैचारिक निष्ठेपेक्षा ‘दबाव’ किंवा ‘तडजोड’ म्हणून पाहिली जाते. संघविरोधी भूमिका घेतल्यास किंवा अशा निमंत्रणांना नकार दिल्यास सोशल मीडियावर होणारी ‘ट्रोलिंग’ किंवा कामावर होणारा परिणाम, या भीतीपोटी अनेक सेलिब्रिटी या कार्यक्रमांना हजेरी लावतात, असे चित्र निर्माण झाले आहे. संघाच्या १०० वर्षांच्या प्रवासानंतर, सरसंघचालकांकडून देशाला एका मोठ्या व्हिजनची  अपेक्षा होती. मात्र, टीकाकारांच्या मते हे भाषण ‘रटाळ’ ठरले. मोहन भागवत यांच्या भाषणात अनेकदा त्याच जुन्या संकल्पना उदा. हिंदुत्व, विश्वगुरू, संघटन मांडल्या जातात. शताब्दी वर्ष असूनही भविष्यातील आव्हानांवर काहीतरी ‘नवे’ किंवा ‘क्रांतिकारी’ ऐकायला मिळेल, ही अपेक्षा फोल ठरल्याने त्याला रटाळ म्हटले जात आहे. जेव्हा श्रोते केवळ ‘चेहरा’ दाखवण्यासाठी येतात, तेव्हा भाषणातील आशयापेक्षा उपस्थितीला जास्त महत्त्व दिले जाते, ज्यामुळे भाषणाचा दर्जा घसरतो. संघाचे केडर (स्वयंसेवक) हे शिस्तीसाठी ओळखले जातात, त्यामुळे गर्दी जमवणे त्यांच्यासाठी कठीण नसते. परंतु, ही गर्दी ‘ऐकण्यासाठी’ आली होती की केवळ ‘हजेरी’ लावण्यासाठी, हा प्रश्न उरतोच. अनेकदा अशा कार्यक्रमात सेलिब्रिटी केवळ कॅमेऱ्यासमोर हसताना दिसतात, मात्र भाषणादरम्यान त्यांची देहबोली  निरसता दर्शवत असते. हे ‘दबावाच्या’ आरोपाला पुष्टी देणारे ठरते. संघासाठी हे वर्ष ऐतिहासिक आहे. अशा वेळी त्यांनी समाजातील सर्व थरांना (केवळ सेलिब्रिटींना नव्हे) सामावून घेणारा नवा अजेंडा मांडणे अपेक्षित होते. मुंबईतील हा कार्यक्रम भव्य दिव्य नक्कीच होता, पण तो ‘वैचारिक मेळावा’ न ठरता केवळ एक ‘शक्तिप्रदर्शन’ ठरले. संघाने सेलिब्रिटींच्या ‘ग्लॅमर’पेक्षा आपल्या विचारसरणीत आधुनिकता आणि सर्वसमावेशकता आणण्यावर भर दिला असता, तर कदाचित या टीकेची धार कमी झाली असती. मोहन भागवत यांच्या भाषणात अनेकदा “हिंदुत्व म्हणजे सर्वांना सामावून घेणे” किंवा “भारत विश्वगुरू होणार” यांसारख्या वाक्यांची वारंवार पुनरावृत्ती होते. गेल्या दशकापासून हीच वाक्ये ऐकणाऱ्या प्रेक्षकांसाठी यात काहीच ‘नाविन्य’ उरलेले नाही. जेव्हा एखादी संस्था १०० व्या वर्षात पदार्पण करते, तेव्हा लोकांनी ‘भूतकाळातील गौरव’ ऐकण्याऐवजी ‘भविष्यातील ठोस आराखडा’ अपेक्षित धरला होता, जो या भाषणात नव्हता.
मुंबईतील कार्यक्रमात सामान्य माणसाला भेडसावणाऱ्या प्रश्नांवर भाष्य करण्याऐवजी, सरसंघचालकांनी सांस्कृतिक चर्चा अधिक केली. बेरोजगारी, महागाई किंवा सामाजिक अस्थिरता यांसारख्या विषयांवर संघ काय भूमिका घेणार, याकडे सर्वांचे लक्ष असते. मात्र, भाषण अत्यंत सुरक्षित  आणि अस्पष्ट शब्दांत असल्याने ते ‘अकॅडमिक’ किंवा ‘शालेय पाठांतरा’सारखे वाटते. यामुळेच लोक त्याला ‘रटाळ’ म्हणतात.
एखाद्या नेत्याचे भाषण प्रभावी होण्यासाठी त्यात चढ-उतार, नवीन दाखले आणि श्रोत्यांना खिळवून ठेवण्याची क्षमता लागते. सरसंघचालकांची शैली ही प्रामुख्याने उपदेशात्मक असते. ती संवादात्मक नसून एकांगी असते. सेलिब्रिटी किंवा तरुण पिढीला अशा भाषणांशी जोडून घेणे कठीण जाते, कारण त्यात आजच्या काळातील तंत्रज्ञान, स्टार्टअप्स किंवा आधुनिक आव्हानांचा संदर्भ कमी असतो. जेव्हा व्यासपीठावर आणि समोरच्या रांगेत मोठे सेलिब्रिटी बसलेले असतात, तेव्हा वक्ता अधिक सावध होतो. ही सावधगिरी भाषणातील ‘धार’ काढून घेते. भाषण नैसर्गिक वाटण्याऐवजी ते ‘पीआर एक्सरसाइज’ असल्यासारखे वाटते. समोरच्या सेलिब्रिटींना केवळ उपस्थित राहायचे असते आणि वक्त्याला केवळ आपला अजेंडा रेटायचा असतो, यात वैचारिक आदान-प्रदान  शून्य असते. जर भाषणात केवळ “आम्ही पूर्वीपासून हेच सांगत आलो आहोत” असा सूर असेल, तर तो प्रभावी ठरत नाही. बदलत्या भारताची नाडी पकडण्यात हे भाषण कमी पडले, असे म्हणायला वाव आहे.