बिल गेट्स च्या भारत भेटीवर का होतेय टीका ?

अमेरिकन उद्योजक आणि परोपकारी म्हणून ओळखले जाणारे बिल गेट्स यांच्या भारतातील एआय (कृत्रिम बुद्धिमत्ता) परिषदेला होणाऱ्या संभाव्य भेटीवर देशात विविध प्रतिक्रिया उमटताना दिसत आहेत. काही जण त्यांच्या तांत्रिक दृष्टीकोनाचे आणि परोपकारी कार्याचे स्वागत करत आहेत, तर काही जण त्यांच्या भूतकाळातील वादग्रस्त बाबींमुळे तीव्र टीका करत आहेत. या पार्श्वभूमीवर भावनिक प्रतिक्रियांपेक्षा तथ्याधिष्ठित, समतोल चर्चा होणे आवश्यक आहे. मायक्रोसॉफ्ट या कंपनीचे सहसंस्थापक म्हणून बिल गेट्स यांनी वैयक्तिक संगणक क्रांतीत महत्त्वाची भूमिका बजावली. १९८०–९० च्या दशकात सॉफ्टवेअर उद्योगात वर्चस्व मिळवत त्यांनी तंत्रज्ञान सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवण्याचा मार्ग मोकळा केला. आज एआय क्षेत्रातही मायक्रोसॉफ्टची गुंतवणूक आणि संशोधन मोठ्या प्रमाणात आहे. भारतासारख्या तंत्रज्ञानप्रधान देशासाठी एआय परिषदेत जागतिक तज्ज्ञांचा सहभाग महत्त्वाचा ठरू शकतो. बिल ऍन्ड मेलिंडा गेट्स फाउंडेशन  या संस्थेमार्फत आरोग्य, लसीकरण, शिक्षण आणि गरिबी निर्मूलनासाठी अब्जावधी डॉलर खर्च करण्यात आले आहेत. पोलिओ निर्मूलन मोहिमांमध्ये भारतात या फाऊंडेशनने महत्त्वाची भूमिका बजावल्याचे अनेक सार्वजनिक अहवाल दर्शवतात. आफ्रिका आणि आशियातील अनेक देशांमध्ये मलेरिया, एचआयव्ही, क्षयरोग आदी आजारांविरुद्ध लढ्यातही निधी दिला गेला आहे.

मात्र टीकाकारांचा युक्तिवाद असा आहे की, मोठ्या खाजगी फाऊंडेशनकडे जागतिक आरोग्य धोरणांवर disproportionate प्रभाव पडतो. लोकशाही पद्धतीने निवडून न आलेल्या व्यक्ती किंवा संस्थांकडे इतकी आर्थिक व धोरणात्मक ताकद असणे योग्य का, हा प्रश्न काही सामाजिक कार्यकर्ते उपस्थित करतात. बिल गेट्स यांच्याभोवतीचे वाद प्रामुख्याने दोन स्तरांवर चर्चिले जातात: १९९० च्या दशकात मायक्रोसॉफ्टवर अमेरिकेत अँटी-ट्रस्ट (एकाधिकारविरोधी) खटले दाखल झाले होते. या प्रकरणामुळे कॉर्पोरेट शक्ती आणि स्पर्धा यावरील चर्चा तीव्र झाली.  अमेरिकन गुन्हेगार जेफ्री एपस्टाईन याच्याशी बिल गेट्स यांच्या काही भेटी झाल्याचे नोंदींमध्ये नमूद झाले आहे. एपस्टाईनवर अल्पवयीन मुलींच्या लैंगिक शोषणाचे गंभीर आरोप होते आणि त्याचा मृत्यू कोठडीत झाला. विविध माध्यमांतून “एपस्टाईन फाइल्स” संदर्भात अनेक दावे-प्रतिदावे समोर आले आहेत. मात्र आजपर्यंत सार्वजनिक न्यायालयीन प्रक्रियेत बिल गेट्स यांच्यावर कोणताही गुन्हा सिद्ध झालेला नाही. त्यांनी स्वतः त्या भेटी “चुकीचा निर्णय” असल्याचे मान्य केले आहे.

समतोल दृष्टिकोनातून पाहता, कोणत्याही व्यक्तीवर आरोप असतील तर त्यांची चौकशी आणि पारदर्शकता आवश्यक असते; पण केवळ संशय किंवा अप्रमाणित दाव्यांवर अंतिम निष्कर्ष काढणेही तितकेच चुकीचे आहे.

भारत एआय क्षेत्रात झपाट्याने पुढे जात आहे. शासन, उद्योग आणि स्टार्टअप्स मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक करत आहेत. अशा वेळी जागतिक पातळीवरील व्यक्तिमत्त्व परिषदेत सहभागी होणे हे तांत्रिक देवाणघेवाणीच्या दृष्टीने फायदेशीर ठरू शकते. परंतु या भेटीच्या निमित्ताने काही मूलभूत प्रश्न विचारणे आवश्यक आहे. एआय धोरणांवर परदेशी कॉर्पोरेट प्रभाव किती असावा? डेटा सार्वभौमत्व आणि गोपनीयता कशी जपली जाईल? मोठ्या तंत्रज्ञान कंपन्यांची सामाजिक जबाबदारी आणि उत्तरदायित्व कसे निश्चित करायचे?

या प्रश्नांची उत्तरे व्यक्तीविशेषावर टीका करण्यापेक्षा धोरणात्मक पातळीवर शोधली गेली पाहिजेत.

बिल गेट्स हे एकाच वेळी तंत्रज्ञान क्रांतीचे शिल्पकार, मोठ्या प्रमाणावर परोपकार करणारे उद्योजक, आणि काही वादग्रस्त चर्चांचे केंद्रबिंदू असलेले व्यक्तिमत्त्व आहेत. त्यांच्या भारत भेटीवर टीका करणे लोकशाहीचा भाग आहे; परंतु ती टीका तथ्यांवर आधारित, संतुलित आणि विवेकपूर्ण असावी.

भावनांपेक्षा पुराव्यांवर आधारित चर्चा केल्यासच एआयसारख्या संवेदनशील आणि भविष्योन्मुख विषयावर देशाला योग्य दिशा देता येईल. शेवटी एक मुद्दा प्रकर्षाने नमूद करावासा वाटतो की, ५ वर्षांपूर्वी अख्ख्या जगाला कोरोंनाने विळखा घातला होता.‌ या पॅन्डेमिकने जगभरात अनेक बळी घेतले. बिल गेट्स यांच्यावर या कोरोनाच्या संदर्भात ही जगभरातून संशय घेतला जातो आहे. या सर्व बाबी पाहता त्यांच्या भारत भेटीवर टीका होत असल्याचे दिसून येत आहे.