वैचारिक दीपस्तंभ हरपला !

महाराष्ट्राच्या वैचारिक विश्‍वावर काळोखाची एक जड सावली पसरवणारी घटना म्हणजे ज्येष्ठ इतिहासकार डॉ. जयसिंगराव पवार यांचे निधन. केवळ एक विद्वान संशोधक नव्हे, तर इतिहासाच्या माध्यमातून समाजाला आत्मसन्मानाची जाणीव करून देणारा एक दीपस्तंभ हरपल्याची ही वेदना आहे. त्यांच्या जाण्याने केवळ कोल्हापूर किंवा मराठेशाहीचा इतिहासच नव्हे, तर आधुनिक महाराष्ट्राचा वैचारिक कणा जणू काही हरपल्याची भावना निर्माण झाली आहे.
डॉ. पवार यांनी आयुष्यभर एकच ध्येय डोळ्यासमोर ठेवले-इतिहास हा सत्ताधार्‍यांच्या किंवा अभिजनांच्या मक्तेदारीत राहू नये; तो समाजातील शेवटच्या घटकापर्यंत पोहोचला पाहिजे. विशेषतः बहुजन समाजाचा, भूमीपुत्रांचा आणि उपेक्षितांचा इतिहास त्यांनी अभ्यासपूर्वक आणि पुराव्यांच्या आधारे समोर आणला. त्यामुळेच त्यांचे लेखन केवळ शास्त्रीय संशोधनापुरते मर्यादित न राहता सामाजिक परिवर्तनाचे साधन ठरले. मराठेशाहीचा इतिहास सांगताना अनेकदा तो केवळ युद्ध, पराक्रम आणि राजकारण यापुरताच मर्यादित केला गेला. मात्र डॉ. पवार यांनी या चौकटी मोडीत काढल्या. त्यांनी दाखवून दिले की हा इतिहास म्हणजे स्वाभिमानासाठी, सामाजिक न्यायासाठी आणि मानसिक गुलामगिरीतून मुक्त होण्यासाठी दिलेला संघर्ष आहे. राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज यांच्या कार्याचा त्यांनी केलेला सखोल अभ्यास हा याच विचारसरणीचा भाग होता. शाहू महाराजांचे आरक्षण धोरण, शिक्षणाचा प्रसार आणि समतावादी दृष्टिकोन यांना त्यांनी जागतिक पातळीवर पोहोचवले. इतिहासाचा वापर अनेकदा अफवा, पूर्वग्रह आणि राजकीय हेतूंसाठी केला जातो. या प्रवृत्तीला ठामपणे विरोध करणारे डॉ. पवार हे मोजक्या अभ्यासकांपैकी एक होते. छत्रपती संभाजी महाराज यांच्याबद्दल दीर्घकाळ पसरवण्यात आलेल्या चुकीच्या समजुतींचे त्यांनी वैज्ञानिक पद्धतीने खंडन केले. ‘छत्रपती संभाजी: एक चिकित्सा’ या ग्रंथाद्वारे त्यांनी संभाजी महाराजांची विद्वत्ता, संस्कृत अभ्यास आणि राज्यकारभारातील दृष्टी अधोरेखित केली. यामुळे एका ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्वाला न्याय मिळवून देण्याचे मोठे कार्य त्यांनी केले. तसेच महाराणी ताराबाई यांच्यावर लिहिलेल्या ‘मोगलमर्दिनी महाराणी ताराबाई’ या ग्रंथातून त्यांनी स्त्री नेतृत्वाच्या इतिहासाला योग्य स्थान दिले. पुरुषप्रधान इतिहासलेखनात दुर्लक्षित राहिलेल्या या पराक्रमी राणीचे योगदान त्यांनी प्रकाशझोतात आणले. इतिहास म्हणजे केवळ पुरुषांचे कार्य नाही, तर स्त्रियांनीही त्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली आहे, हा संदेश त्यांनी प्रभावीपणे दिला.
डॉ. पवार यांच्या कार्याचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांनी संशोधनाला लोकचळवळीचे रूप दिले. ‘महाराष्ट्र इतिहास प्रबोधिनी’ची स्थापना करून त्यांनी इतिहास हा केवळ विद्यापीठांच्या चार भिंतीत बंदिस्त न ठेवता सामान्य माणसापर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न केला. सत्य कितीही कटू असले तरी ते स्वीकारावे आणि इतिहास हा वादासाठी नव्हे, तर समजून घेण्यासाठी असतो हा त्यांचा ठाम दृष्टिकोन आजच्या काळात अधिकच महत्त्वाचा वाटतो. आजच्या माहितीच्या युगात अफवा आणि अपप्रचार वेगाने पसरतात. सोशल माध्यमांमुळे इतिहासाचे विकृतीकरण सहज होते. अशा वेळी डॉ. पवार यांसारख्या संशोधकांची गरज अधिक भासते. त्यांनी दाखवून दिलेली संशोधनाची पद्धत-मोडी कागदपत्रांचा अभ्यास, पुराव्यांची पडताळणी आणि तटस्थ विश्‍लेषण-ही आजच्या पिढीसाठी आदर्श आहे. त्यांच्या आयुष्यातील आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांनी तरुण पिढीमध्ये इतिहासाबद्दल अभिमान निर्माण केला, पण तो आंधळा अभिमान नव्हता. तो पुराव्यावर आधारित, विवेकपूर्ण आणि पूर्वग्रहमुक्त होता. छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या राज्याभिषेकाचे त्यांनी केलेले विश्‍लेषण-मानसिक गुलामगिरीतून मुक्त होण्याचा सोहळा-हे याचे उत्तम उदाहरण आहे. इतिहासाकडे पाहण्याचा हा दृष्टिकोन समाजाला अधिक परिपक्व बनवतो. डॉ. पवार यांच्या निधनाने निर्माण झालेली पोकळी सहज भरून निघणारी नाही. परंतु त्यांच्या कार्याचा वारसा पुढे नेणे हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल. इतिहासाचा अभ्यास करताना भावनांपेक्षा तथ्यांना महत्त्व देणे, उपेक्षितांचा आवाज ऐकणे आणि समाजाला एकत्र आणणारा दृष्टिकोन ठेवणे-या मूल्यांची आज अधिक गरज आहे.
आज महाराष्ट्र एका वळणावर उभा आहे. एका बाजूला प्रगती, तंत्रज्ञान आणि जागतिकीकरण आहे, तर दुसर्‍या बाजूला ओळख, अस्मिता आणि इतिहास यांचे प्रश्‍न आहेत. या दोन्ही टोकांमध्ये समतोल साधण्यासाठी डॉ. पवार यांनी दिलेला वैचारिक वारसा मार्गदर्शक ठरू शकतो. त्यांच्या लेखनातून आपल्याला समजते की, खरा इतिहास हा विभागणी करणारा नसतो, तर तो समाजाला एकत्र आणणारा असतो. शेवटी, डॉ. जयसिंगराव पवार यांचे जीवन हे केवळ एका इतिहासकाराचे नव्हते, तर ते एका विचारवंताचे, समाजप्रबोधनकाराचे आणि सत्यशोधकाचे होते. त्यांनी पेटवलेला ज्ञानाचा दिवा विझला असला, तरी त्याची ज्योत हजारो मनांत प्रज्वलित झाली आहे. ती ज्योत कायम ठेवणे, वाढवणे आणि पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवणे हीच आजची खरी जबाबदारी आहे. इतिहासाचा हा दीप विझला, पण त्याने दिलेला प्रकाश अजूनही आपल्या वाटा उजळत आहे-तो जपणे, हेच आपल्या हातात आहे.