झंझावाताचा ‘एकाकी’ अस्त !

पुण्याच्या आधुनिक राजकीय इतिहासात सुरेश कलमाडी हे नाव केवळ एका नेत्याचे नव्हते, तर ते एका सत्ताकेंद्राचे नाव होते. भारतीय हवाई दलातील वैमानिक ते देशाच्या क्रीडा आणि राजकारणातील एक दिग्गज व्यक्तिमत्व असा त्यांचा प्रवास जितका विलोभनीय होता, तितकाच त्यांचा शेवट चटका लावणारा ठरला. पुणे कॅन्टोन्मेंट भागातून कलमाडींच्या राजकीय कारकिर्दीची मुळे रुजली. भारतीय हवाई दलातून निवृत्त झाल्यानंतर त्यांनी राजकारणात प्रवेश केला. संजय गांधी यांच्याशी असलेल्या जवळीकीमुळे त्यांना तरुण वयातच मोठी संधी मिळाली. १९८२ मध्ये ते पहिल्यांदा राज्यसभेवर गेले आणि तिथून पुण्याच्या राजकारणावर त्यांच्या वर्चस्वाला सुरुवात झाली. त्यांच्या कार्यशैलीत एक प्रकारची ‘कॉर्पोरेट’ शिस्त आणि भव्यतेची ओढ होती. यामुळेच त्यांना लवकरच दिल्लीच्या राजकारणात ‘पॉवर ब्रोकर’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. कलमाडींचा पुण्याच्या विकासावर असलेला प्रभाव आजही शहराच्या रचनेत पाहायला मिळतो. त्यांनी पुण्याला जागतिक नकाशावर नेण्यासाठी अनेक उपक्रम राबवले. गणेशोत्सवाला सांस्कृतिक आणि पर्यटनाचे स्वरूप देऊन त्यांनी पुण्याचा सांस्कृतिक वारसा जगासमोर मांडला धावण्याच्या संस्कृतीला त्यांनी पुणे मॅरेथॉन ग्लॅमर मिळवून दिले. पुण्यातील उड्डाणपूल, रस्ते रुंदीकरण आणि हिंजवडी आयटी पार्कच्या विकासात त्यांचा मोठा वाटा होता. म्हाळुंगे-बालेवाडी येथे ‘श्री शिवछत्रपती क्रीडा संकुल’ उभारून त्यांनी पुण्याची क्रीडा राजधानी अशी ओळख निर्माण केली.
त्या काळात “पुणे म्हणजे कलमाडी आणि कलमाडी म्हणजे पुणे” असे समीकरण झाले होते. त्यांनी सलग तीन वेळा लोकसभेत पुण्याचे प्रतिनिधित्व केले. सुरेश कलमाडी यांनी भारताला जागतिक क्रीडा नकाशावर स्थान मिळवून देण्यासाठी दिल्लीत राष्ट्रकुल खेळांचे आयोजन करण्याचे स्वप्न पाहिले. भारतीय ऑलिम्पिक असोसिएशनचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी या खेळांच्या आयोजनाची जबाबदारी अंगावर घेतली. भारताची ‘सॉफ्ट पॉवर’ दाखवण्याची ही एक मोठी संधी होती. २०१० च्या दिल्ली राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धेने कलमाडींच्या कारकिर्दीला शिखरावर नेले, पण याच स्पर्धेने त्यांच्या अध:पतनाची सुरुवातही केली. या स्पर्धेतील भ्रष्टाचाराच्या आरोपांमुळे त्यांना तुरुंगवास भोगावा लागला. काँग्रेस पक्षाने त्यांच्यापासून अंतर राखले आणि एकेकाळी ज्यांच्या शब्दाखातर दिल्ली हलत असे, ते कलमाडी अचानक राजकीय परिघाबाहेर फेकले गेले. २०११ मध्ये सीबीआयने कलमाडींना अटक केली. त्यांनी सुमारे १० महिने तिहार जेलमध्ये काढले. एका बलाढ्य नेत्याला तुरुंगात जावे लागल्यामुळे: काँग्रेसने त्यांना पक्षातून निलंबित केले. त्यांची सर्व महत्त्वाची पदे (भारतीय ऑलिम्पिक असोसिएशन इ.) गेली. पुण्यातील ‘कलमाडी पर्व’ अधिकृतपणे संपले. हा त्यांच्या आयुष्यातील ‘राजकीय विजनवासाचा’ काळ होता. पुण्याच्या राजकारणातून त्यांची पकड सुटली आणि नवीन नेतृत्व पुढे आले. तुरुंगातून सुटल्यानंतर कलमाडी सार्वजनिक जीवनातून पूर्णपणे गायब झाले. ते पुण्याच्या त्यांच्या ‘कलमाडी हाऊस’मध्ये राहायचे, पण त्यांना भेटायला येणाऱ्यांची संख्या नगण्य झाली. डिमेंशिया (स्मृतीभ्रंश) या आजारामुळे त्यांना आपल्या आयुष्यातील मोठे विजय आणि नंतरचा अपमान, या दोन्ही गोष्टींचा विसर पडत चालला होता. कलमाडींचा शेवटचा काळ अत्यंत वेदनादायी आणि एकाकी राहिला. वयोमानानुसार त्यांना विस्मरणाचा आजार जडला होता. ज्या नेत्याच्या घराबाहेर एकेकाळी कार्यकर्त्यांची झुंबड असायची, तिथे शुकशुकाट पसरला होता. आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात त्यांना स्वतःच्या कर्तृत्वाचा आणि राजकीय अस्तित्वाचाही विसर पडला होता. मित्र, अनुयायी आणि पक्षातील सहकाऱ्यांनी त्यांच्याकडे पाठ फिरवली. पुण्याच्या ज्या रस्त्यांनी त्यांना ‘महाराजां’सारखा सन्मान दिला, त्याच शहरात ते एकाकी आयुष्यात हरवून गेले होते. अखेरच्या श्वासापर्यंत ते विस्मृतीच्या आणि कायदेशीर लढायांच्या जंजाळात अडकलेले होते. त्यांचा मृत्यू हा एका मोठ्या साम्राज्याच्या शांत आणि एकाकी अंतासारखा होता. सुरेश कलमाडी हे एक ‘व्हिजनरी’ नेते होते की केवळ सत्तालोभी राजकारणी, यावर चर्चा होऊ शकते. मात्र, त्यांनी पुण्याला दिलेली आधुनिक दृष्टी नाकारता येणार नाही. झगमगाटात जगलेल्या या माणसाचा शेवट इतक्या शांततेत आणि एकाकीपणात व्हावा, हे नियतीचे एक क्रूर चक्रच म्हणावे लागेल.