प्रजासत्ताक दिन आणि लोकशाही मूल्ये !

देशभरात आज 26 जानेवारीला प्रजासत्ताक दिन साजरा करण्यात येतो. खर्‍या अर्थाने देशातील जनतेला भारतीय संविधानाने प्रदान करण्यात आलेले अधिकार देण्यात आले. स्वातंत्र्य, समता, बंधुत्वानुसार देशातील कारभार सुरू झाला. सर्व जनता एकाच कायद्याखाली आली, मात्र देशाच्या संविधानाला 75 वर्षांचा कालावधी उलटूनही सामाजिक विषमता काही बर्‍याच प्रमाणात दूर झाली असली तरी, आर्थिक समानता अजूनही कोसो दूर आहे. त्यामुळे जोपर्यंत या देशामध्ये सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक समानता प्रस्थापित होत नाही, तोपर्यंत लोकशाही मूल्यांची जोपासना होऊ शकत नाही.
राजधानी दिल्लीत आज भव्य संचलन, विविध राज्यांची झलक दाखवणारी चित्ररथं, लष्करी ताकदीचे प्रदर्शन आणि राष्ट्रध्वजाला दिला जाणारा मानवंदना-या सगळ्यातून देशाची एकता, सार्वभौमत्व आणि सामर्थ्य जगासमोर मांडले जाते. मात्र या उत्सवाच्या झगमगाटामागे दडलेला खरा अर्थ अनेकदा दुर्लक्षित राहतो. प्रजासत्ताक दिन हा केवळ एक औपचारिक सोहळा नसून, तो भारताने स्वीकारलेल्या लोकशाही मूल्यांची आणि संविधानाच्या आत्म्याची आठवण करून देणारा दिवस आहे. 26 जानेवारी 1950 रोजी भारताचे संविधान अंमलात आले आणि भारत खर्‍या अर्थाने सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष आणि लोकशाही प्रजासत्ताक बनला. ब्रिटिश राजवटीतून मुक्त झाल्यानंतर अवघ्या तीन वर्षांत एवढे सखोल, व्यापक आणि दूरदृष्टीपूर्ण संविधान तयार होणे ही जगाच्या इतिहासातील एक अद्वितीय घटना आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखालील संविधान सभेने लोकशाही ही केवळ सत्तेची रचना नसून ती जीवनपद्धती आहे, हा विचार केंद्रस्थानी ठेवला. लोकशाहीचे मूळ तत्त्व म्हणजे जनतेची सत्ता. भारतात प्रत्येक नागरिकाला-धर्म, जात, लिंग, भाषा किंवा आर्थिक स्थिती यांचा भेद न करता-मतदानाचा हक्क देण्यात आला. हा निर्णय त्या काळात धाडसीच नव्हे तर क्रांतिकारी होता. अनेक पाश्‍चिमात्य देशांतही सार्वत्रिक मतदानाचा हक्क टप्प्याटप्प्याने देण्यात आला; मात्र भारताने स्वातंत्र्यानंतर लगेचच सर्वसमावेशक लोकशाही स्वीकारली. हेच आपल्या लोकशाहीचे सामर्थ्य आहे. मात्र लोकशाही ही केवळ निवडणुकांपुरती मर्यादित नसते. ती संविधानातील मूल्यांवर उभी असते-स्वातंत्र्य, समानता, बंधुता आणि न्याय. आजच्या काळात याच मूल्यांची खरी कसोटी लागते आहे. अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य, मतभिन्नतेचा आदर, अल्पसंख्याकांचे हक्क, स्वतंत्र न्यायव्यवस्था आणि माध्यमांचे स्वातंत्र्य-या सगळ्या घटकांवर लोकशाहीची मजबुती अवलंबून असते. प्रजासत्ताक दिन हा आपल्याला विचारायला भाग पाडतो की, आपण या मूल्यांचे कितपत पालन करतो आहोत? आजच्या राजकीय आणि सामाजिक वास्तवात लोकशाहीसमोर अनेक आव्हाने उभी आहेत. राजकारणात वाढलेली ध्रुवीकरणाची प्रवृत्ती, सत्ताकेंद्रित निर्णयप्रक्रिया, असहिष्णुता आणि विरोधी मतांना शत्रूप्रमाणे पाहण्याची मानसिकता-या सगळ्यामुळे लोकशाहीचा आत्मा धोक्यात येतो आहे. लोकशाहीत विरोध हा आवश्यक घटक असतो; तो दुर्बलता नसून शक्तीचे लक्षण असतो. मतभिन्नतेचा सन्मान न करता लोकशाही टिकू शकत नाही. तसेच, संविधानाने दिलेले हक्क जितके महत्त्वाचे आहेत, तितकीच नागरिकांची कर्तव्येही महत्त्वाची आहेत. संविधानातील मूलभूत कर्तव्ये अनेकदा दुर्लक्षित राहतात. सार्वजनिक मालमत्तेचे संरक्षण, वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित करणे, सामाजिक सलोखा राखणे आणि संविधानाच्या आदर्शांचा सन्मान करणे-ही केवळ पुस्तकातील वाक्ये नसून लोकशाही टिकवण्याची जबाबदारी आहेत. लोकशाही केवळ सरकारने जपायची नसते; ती प्रत्येक नागरिकाने रोजच्या वर्तनातून जपायची असते. प्रजासत्ताक दिनाच्या निमित्ताने आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे सामाजिक आणि आर्थिक समानता. राजकीय स्वातंत्र्य मिळून सात दशकांहून अधिक काळ झाला असला, तरी सामाजिक विषमता, आर्थिक दरी आणि संधीतील असमानता अजूनही मोठ्या प्रमाणावर आहे. लोकशाहीची खरी फलश्रुती तेव्हाच मिळते, जेव्हा विकासाचा लाभ शेवटच्या घटकापर्यंत पोहोचतो. अन्यथा लोकशाही केवळ कागदावर उरते.
आजच्या डिजिटल युगात लोकशाहीसमोर नवे प्रश्‍न उभे राहिले आहेत. सोशल मीडियामुळे अभिव्यक्तीला नवी व्याप्ती मिळाली असली, तरी अफवा, द्वेषमूलक प्रचार आणि दिशाभूल करणारी माहिती यांचा धोका वाढला आहे. माहितीपूर्ण नागरिक हा लोकशाहीचा कणा असतो; परंतु चुकीच्या माहितीवर आधारित मतनिर्मिती लोकशाहीला कमजोर करू शकते. त्यामुळे विवेक, जबाबदारी आणि सत्यनिष्ठा या मूल्यांचे महत्त्व अधिक वाढले आहे. प्रजासत्ताक दिन हा भूतकाळाचा गौरव करण्याचा आणि भविष्यासाठी संकल्प करण्याचा दिवस आहे. संविधान हे केवळ कायद्यांचे संकलन नसून, ते नैतिक करार आहे-राज्य आणि नागरिकांमधील. हा करार टिकवण्यासाठी सत्ताधार्‍यांनी संयम, पारदर्शकता आणि जबाबदारी दाखवणे आवश्यक आहे, तर नागरिकांनी जागरूकता, सहभाग आणि मूल्यनिष्ठा जपणे गरजेचे आहे. आज जेव्हा जगातील अनेक देशांत लोकशाही संकटात सापडलेली दिसते, तेव्हा भारतासारख्या विविधतेने नटलेल्या देशात लोकशाही टिकून आहे, ही अभिमानाची बाब आहे. मात्र हा अभिमान आत्मसंतोषात बदलू नये. प्रजासत्ताक दिन आपल्याला सतत आठवण करून देतो की लोकशाही ही मिळवलेली देणगी नसून, दररोज जपायची जबाबदारी आहे. शेवटी, प्रजासत्ताक दिनाचा खरा अर्थ संचलनात, भाषणांत किंवा औपचारिक कार्यक्रमांत नाही; तो आपल्या दैनंदिन जीवनात लोकशाही मूल्यांचा किती आदर करतो, यावर अवलंबून आहे. संविधानाचा आत्मा जिवंत ठेवणे हाच प्रजासत्ताक दिनाला दिला जाणारा खरा मानवंदना ठरेल.