विश्वास पाटील सत्तासंस्कृतीचे रक्षक !

९९ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद भूषवणारे ज्येष्ठ कादंबरीकार विश्वास पाटील यांच्या काही विधानांनी आणि भूमिकेने सध्या साहित्यिक वर्तुळात मोठी चर्चा घडवून आणली आहे. त्यांच्यावर होणारी टीका ही केवळ विरोधासाठी नसून, ती मराठी साहित्याच्या सुदृढ परंपरेसाठी एक ‘सकारात्मक इशारा’ म्हणून पाहिली पाहिजे. विश्वास पाटील यांच्या भोवती निर्माण झालेला वाद आणि त्यामागची पार्श्वभूमी समजून घेणे साहित्याच्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि रसिक वाचकांसाठी महत्त्वाचे आहे. त्यांच्यावर होणारी टीका ही प्रामुख्याने ‘साहित्यिक नैतिकता’ आणि ‘सामाजिक बांधीलकी’ या दोन मुद्द्यांवर आधारित आहे.अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद हे कोणत्याही साहित्यिकासाठी सन्मानाचे शिखर असते. ‘पानिपत’कार विश्वास पाटील यांनी आपल्या लेखणीतून इतिहास जिवंत केला, यात शंका नाही. विश्वास पाटील यांनी ‘पानिपत’, ‘संभाजी’, आणि ‘महानायक’ (सुभाषचंद्र बोस यांच्यावर) सारख्या ऐतिहासिक कादंबऱ्या लिहिल्या आहेत. या कादंबऱ्यांचे नायक हे बहुजन समाजाचे आणि क्रांतीचे प्रतीक आहेत. तरीही, पाटील यांनी या विचारधारेच्या ‘विद्रोही’ विचारपीठांपासून स्वतःला दूर ठेवले आहे. ज्या महापुरुषांच्या नावाने पाटील यांनी नाव आणि पैसा कमावला, त्याच महापुरुषांच्या विचारांवर आधारित विद्रोही किंवा सत्यशोधकी साहित्य संमेलनात ते कधीही हिरिरीने सहभागी झाले नाहीत. यामुळे त्यांच्या लेखणीत केवळ ‘रंजन’ आहे की खरोखर ‘परिवर्तनवादी विचार’ आहे, असा प्रश्न विचारला जातो. विद्रोही संमेलने अनेकदा सत्ताधारी आणि प्रस्थापित व्यवस्थेच्या विरोधात असतात. तिथे गेल्यास सत्ताधाऱ्यांची नाराजी ओढवून घेण्याची भीती असते, जी पाटील यांनी कधीही पत्करली नाही. मात्र, अलीकडच्या काळात त्यांनी मांडलेले विचार आणि त्यांची एकूण भूमिका ही ‘साहित्यिकाची स्वायत्तता’ आणि ‘समाजाभिमुखता’ यावर प्रश्नचिन्ह उभे करणारी ठरत आहे. विश्वास पाटील यांनी सत्ताधाऱ्यांशी जवळीक साधण्याबाबत अनेक वेळा केलेल्या वक्तव्यातून, साहित्यनिर्मिती ही केवळ आर्थिक लाभ आणि पुरस्कारांसाठीच आहे की काय, असा संभ्रम निर्माण होतो. मराठी साहित्याची परंपरा ही ‘निर्भीड’ राहिली आहे. संमेलनाध्यक्षांचे  विचारपीठ हे सत्ताधाऱ्यांच्या स्तुतिपाठासाठी नसून, समाजाचे वास्तव आरशासारखे सत्ताधाऱ्यांसमोर धरण्यासाठी असते. जेव्हा एखादा मोठा साहित्यिक लाभाचा लोभ धरतो, तेव्हा साहित्याच्या मूळ उद्देशालाच धक्का लागतो. पुरस्कार आणि मानमरातब हे लेखनाच्या गुणवत्तेचे ‘उपउत्पादन’ असावेत, ते साहित्याचे ‘ध्येय’ असू नये. दुसरा कळीचा मुद्दा म्हणजे, पाटील यांचा ‘विद्रोही’ आणि तत्सम ‘ब्राह्मणेतर’ साहित्य संमेलनांपासूनचा दुरावा. वर्तमान सत्ता संस्कृती अडचणीत आली की, पाटील तेथे हजर असतात. यापूर्वी, ज्ञानपीठ विजेते भालचंद्र नेमाडे आणि विश्वास पाटील यांच्यात झालेला वाद ही आपल्याला चांगलाच आठवत असेल. अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन हे ‘अखिल’ तेव्हाच ठरते, जेव्हा ते सर्व स्तरांतील आणि सर्व विचारधारांच्या लेखकांना-वाचकांना सामावून घेते. विश्वास पाटील यांनी छत्रपती संभाजी महाराज आणि पानिपतच्या लढाईवर विपुल लेखन केले आहे. हे विषय बहुजन समाजाच्या अस्मितेशी जोडलेले आहेत. असे असताना, त्यांनी विद्रोही किंवा परिवर्तनवादी चळवळींच्या व्यासपीठावर जाणे टाळणे, हे त्यांच्या भूमिकेतील विसंगती दर्शवते. अध्यक्ष हा केवळ एका कार्यक्रमाचा प्रमुख नसून तो मराठी भाषेचा आणि संस्कृतीचा त्या वर्षाचा ‘पालखीवाला’ असतो. त्याने सर्व प्रवाहांना (मुख्यधारेतील आणि विद्रोही) सोबत घेऊन चालणे अपेक्षित असते. राजकीय पक्षांशी जवळीक असणे हा वैयक्तिक अधिकार असू शकतो, पण त्याचा परिणाम लेखणीच्या स्वातंत्र्यावर होता कामा नये. मुख्य प्रवाहातील संमेलन आणि विद्रोही चळवळी यांच्यात संवादाचा पूल बांधण्याची संधी पाटील यांच्याकडे होती आणि आहे. टीका ही नेहमीच नकारात्मक नसते; ती अनेकदा आत्मपरीक्षणाची संधी असते. विश्वास पाटील यांनी आपल्या अफाट वाचन आणि लेखनाच्या जोरावर मराठी वाचकांच्या मनात स्थान निर्माण केले आहे. आता गरज आहे ती त्यांनी आपल्या विधानांतून आणि कृतीतून हे सिद्ध करण्याची की, साहित्य हे केवळ ‘लाभार्थ्यांचे साधन’ नसून ते ‘समाजाचे प्रबोधन’ करणारे शस्त्र आहे. ९९ व्या संमेलनाचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी सर्वसमावेशकतेचा हात पुढे केला, तरच या संमेलनाचे सार्थक होईल.