शिबू सोरेन : निर्णायक संघर्षाचा नेता !

देश स्वतंत्र झाल्यानंतर येथील सामान्य जनतेवर देशी लोकांनीच मोठ्याप्रमाणावर अन्याय-अत्याचार सुरू केले होते. त्यातीलच एक भाग म्हणजे तत्कालीन बिहार आणि आताच्या झारखंड राज्यातील आदिवासींच्या जमीनी लाटण्यापासून तर त्यांच्यावर शारिरीक अत्याचार करण्यापर्यंत च्या अनेक घटना घडत होत्या. ज्याला विरोध करताना सोब्रेन गुरूजींचा खून झाला होता. येथूनच पुढे या अन्याय – अत्याचाराविरुद्ध पेटून उठलेले व्यक्तीमत्व म्हणजे झारखंड मुक्ती मोर्चा चे संस्थापक आणि देशाचे ज्येष्ठ सामाजिक व राजकीय नेते शिबू सोरेन. सोरेन यांच्या निधनाने झारखंडमधील आदिवासींच्या जीवनातील एक युग संपले. खरे तर भारतातील आदिवासी लोकांच्या राजकीय जीवनातील हा एक अध्याय संपला आहे. चढ-उतार आणि विवाद असूनही, अनेक आदिवासींनी सोरेनवर प्रेम केले आणि त्यांना त्यांच्या हक्कांसाठी आणि स्वाभिमानासाठी लढणारा मसिहा म्हणून पाहिले. देशातील आदिवासी समाजाची कहाणी दुःखाची आहे. सोरेनचे जीवन दडपशाहीविरुद्धच्या वैभवशाली संघर्षाची कहाणी सांगते, काहीही असो संघर्ष, लढा, आशा, निराशा, पुन्हा आशा आणि अखेरीस २००० साली जेव्हा झारखंड बिहारमधून वेगळे झाले तेव्हा विजय मिळाला. हे सर्व शिबू सोरेन यांच्या नेतृत्वाखाली घडले शिबू सोरेन यांचा जन्म ११ जानेवारी १९४४ रोजी रांचीजवळील रामगढजवळील नेम्रा गावात झाला. त्यांचे वडील सोब्रेन माझी गोला येथील शाळेत  शिक्षक होते. सोब्रेन माझी हे स्वातंत्र्य चळवळीशी निगडीत होते  अन्याय-अत्याचाराविरूध्द ते तुटून पडत.  शोषणाविरुद्ध लढा त्यांनी दिला. खासकरुन सावकारांच्याकडून होणारे शोषण त्यांनी सहन केले नाही. आपल्या सहकारी आदिवासी बांधवांना सामाजिक दुष्कृत्यांचा त्याग करून शिक्षण घेण्यास प्रेरित करण्याव्यतिरिक्त, सोब्रेन माझी यांनी सावकारांकडून आदिवासींच्या शोषणाला विरोध केला. त्यानंतर सावकारांच्या टोळक्याने त्यांची हत्या केली शिवचरण माझी, शिबू सोरेनचे नाव होते, ते लहान होते. त्याच्या वडिलांच्या हत्येने त्यांना रातोरात प्रौढ बनवले. सोरेनने आपल्या वडिलांची हत्या करणारी सावकारी व्यवस्था संपवण्याचा निर्णय घेतला आणि सावकारांच्या जुलूम आणि शोषणाविरुद्ध लढा देणारा  संथाल आदिवासी तरूणांचा गट वाढवण्याचा निर्णय घेतला. सावकार गरीब, आदिवासी कुटुंबांकडून जास्त व्याज गोळा करण्यासाठी कुप्रसिद्ध होते; ज्यांच्यावर त्यांना ते कर्ज द्यायचे. अनेकदा ही कर्जे अनेक पिढ्यांपर्यंत चालली. अनेक प्रकरणांमध्ये, सावकारांनी गरीब आदिवासी शेतकऱ्यांच्या जमिनी हडप केल्या, ज्यांना सावकाराने वेठबिगार म्हणून स्वतःच्या जमिनीवर काम करायला लावले. सोरेनच्या धनकटनी चळवळीने आदिवासी ग्रामस्थांना सावकारांनी बळकावलेल्या जमिनीवर उगवलेली  पिके कापणीवर आली की, रातोरात ती कापून काढण्याचे “धनकटणी” हे आंदोलन किंवा चळवळच सुरू केली. आदिवासींच्या शोषण आणि अत्याचारात गुंतलेल्या समुदायाशी सोरेन थेट संघर्षात उतरले.  त्यांच्या धनकटणी चळवळी विरूध्द  पोलिसांनी अनेकदा अत्याचार करणाऱ्यांची बाजू घेतली. मात्र, सोरेन यांचे नाव आणि प्रतिष्ठा त्यांच्या लोकांमध्ये दूरवर पसरली. समाजाच्या एका वर्गासाठी सोरेन हे खलनायक होते, पण त्यांच्या लोकांसाठी ते मसिहा होते. याचदरम्यान एक तरुण अधिकारी, ज्यांना उपायुक्त म्हणून धनबादला पाठवण्यात आले होते, त्यांनी सोरेनला मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी प्रयत्न केले. ज्यात सोरेन यांना नियंत्रणात आणण्याची गरज असल्याचे म्हटले होते. तत्कालीन पंतप्रधान असलेल्या इंदिरा गांधी यांनाही सोरेन आणि त्यांच्या आंदोलनाची माहिती मिळाली  त्यांच्या लक्षात आले की, पोलिसांच्या अहवालात जे काही आहे त्यापेक्षा त्यांच्या चळवळीचे अधिक व्यापक आणि खोलवर आहे. त्यांना खात्री होती की सोरेनचे आंदोलन हे सावकारांकडून गरीब आदिवासींच्या शोषण आणि अत्याचाराविरुद्ध आहे, परंतु त्यांना त्यांच्या कार्यपद्धतीत बदल करणे आवश्यक आहे. सोरेन यांना कायद्यापुढे शरणागती पत्करण्यास आणि कायदेशीर मार्गाने आंदोलन करण्यास पटवून दिले. १९७५ मध्ये सोरेन यांनी आत्मसमर्पण केले. त्यांच्यावरील खटले सावकाशपणे हाताळले गेले.

१९८० ची निवडणूक आली तेव्हा सोरेन दुमका येथून खासदार म्हणून लोकसभेवर निवडून आले. तेव्हापासून दुमका हे त्यांचे दुसरे घर आहे

१९७२ मध्ये, बिनोद बिहारी महतो आणि एके रॉय यांच्यासमवेत सोरेन यांनी झारखंड मुक्ती मोर्चाची स्थापना केली, जो झारखंड राज्याचा दर्जा मिळवण्यासाठी लढा देणारा मोर्चा होता. सावकारांच्या शोषणाविरुद्धच्या चळवळीपासून सुरू झालेल्या आंदोलनाचे आता झारखंडमधील लोकांच्या राजकीय आत्मनिर्णयाच्या चळवळीत रूपांतर झाले आहे. त्यांच्या चळवळीच्या पहिल्या दिवसापासून सोरेन तळागाळातील लोकांसोबत होते. दडपशाहीविरुद्धच्या लढ्याला राजकीय संघर्षात रूपांतरित करण्याची त्यांची कथा आहे आणि याच गोष्टीने त्यांना वेगळे केले. मरंग गोमके जयपाल सिंग मुंडा यांनी राज्य स्थापनेची चळवळ सुरू केली, परंतु शिबू सोरेन यांना अखेरचा विजय पहायला मिळाला. सोरेन यांनी संघर्ष, जिद्द आणि आशेचा वारसा आपल्या मागे ठेवला आहे. हे कदाचित पूर्वनियोजित होते, झारखंडमधील आदिवासींच्या दु:खाच्या संघर्षात ते आले आणि नंतर त्याला राज्यत्वाकडे नेले. सोरेन यांच्या निधनाने झारखंडच्या राजकीय जीवनातच नव्हे तर आदिवासींच्या दैनंदिन संघर्षात पोकळी निर्माण झाली आहे. तथापि, त्यांचे जीवन राष्ट्रीय आदिवासी चेतनेमध्ये आशा निर्माण करत राहील. तो जगत राहील