विद्यार्थ्यांच्या भविष्याशी खेळ थांबवा! पेपरफुटीचे धोके अन् परीक्षा यंत्रणेवर प्रश्नचिन्ह

देशात नीट (NEET) परीक्षेनंतर महाराष्ट्र राज्य लोकसेवा आयोगाच्या औषध निरीक्षकाचा पेपर फुटल्याचा संशय, त्यानंतर आमदार रोहित पवार यांनी फेरपरीक्षा घेतलेल्या नीटचा पेपर पुन्हा फुटल्याचा केलेला दावा आणि महाराष्ट्रातील राज्य सामायिक प्रवेश परीक्षेशी (CET) संबंधित घोळ… या संपूर्ण बाबी बघितल्यानंतर पेपरफुटीचे धोके आणि त्यामुळे अभ्यासू विद्यार्थ्यांना डावलण्याचे प्रकार सर्रास घडताना दिसून येत आहेत. यावर आळा घालण्याची अत्यंत गरज निर्माण झाली आहे.

राज्य सामायिक प्रवेश परीक्षेबाबतही अत्यंत गंभीर आरोप समोर आले आहेत. काही विद्यार्थ्यांना बारावीच्या परीक्षेत तुलनेने कमी गुण मिळूनही सामायिक प्रवेश परीक्षेत अत्यंत उच्च गुण कसे मिळाले? काही कथित व्हिडिओंमधून आर्थिक व्यवहार आणि गुणांतील अनियमिततेचे दावे का केले जात आहेत? आणि विरोधी पक्ष सातत्याने निष्पक्ष चौकशीची मागणी का करत आहे? असे अनेक प्रश्न आता समाजासमोर उभे ठाकले आहेत. दुसरीकडे, परीक्षा प्राधिकरणाने हे सर्व आरोप फेटाळून लावत परीक्षा प्रक्रिया पूर्णपणे पारदर्शक असल्याचा दावा केला आहे. या दोन टोकांच्या दाव्यांमध्ये सर्वात मोठा बळी ठरत आहे तो म्हणजे लाखो विद्यार्थ्यांचा आणि पालकांचा विश्वास.

आज कोणतीही प्रवेश परीक्षा म्हणजे केवळ प्रश्नपत्रिका सोडवण्याची प्रक्रिया उरलेली नाही. त्या परीक्षेवर विद्यार्थ्यांचे करिअर, पालकांचे आयुष्यभराचे कष्ट आणि देशाच्या गुणवत्तापूर्ण मनुष्यबळाचे भविष्य अवलंबून असते. त्यामुळे अशा परीक्षांबाबत निर्माण होणारा केवळ संशयदेखील अत्यंत गंभीर मानला गेला पाहिजे. कारण परीक्षा व्यवस्थेवरचा विश्वास ढासळला, तर मेहनत, गुणवत्ता आणि प्रामाणिकपणा या मूल्यांनाच मोठा धक्का बसतो.

राजकारण बाजूला ठेवून पारदर्शक चौकशीची गरज

राज्यभरातील परीक्षांबाबत काँग्रेस नेते सचिन सावंत, राष्ट्रवादी काँग्रेसचे आमदार रोहित पवार आणि इतर नेत्यांनी उपस्थित केलेले प्रश्न सरसकट राजकारण म्हणून नाकारता येणार नाहीत. कारण गेल्या काही वर्षांत विविध भरती परीक्षा, प्रवेश परीक्षा आणि प्रश्नपत्रिका फुटीच्या घटनांनी राज्यातील परीक्षा व्यवस्थेची प्रतिमा आधीच मलीन केली आहे. त्यामुळे कोणताही आरोप समोर आला की जनतेच्या मनात शंका निर्माण होणे स्वाभाविक आहे. या पार्श्वभूमीवर सरकार आणि परीक्षा प्राधिकरणावर अधिक मोठी जबाबदारी येते.

परीक्षा प्राधिकरणाने सर्व आरोप फेटाळले असून परीक्षा अत्यंत सुरक्षित, नियमबद्ध आणि पारदर्शक पद्धतीने पार पडल्याचा दावा केला आहे. ही भूमिका महत्त्वाची असली, तरी केवळ पत्रकार परिषद घेऊन आरोप नाकारल्याने समाजातील संशय संपत नाही. आजचा काळ हा माहितीचा आणि सोशल मीडियाचा आहे. एका व्हिडिओमुळे किंवा एका दाव्यामुळे लाखो विद्यार्थ्यांच्या मनात प्रश्न निर्माण होतात. त्या प्रश्नांची उत्तरे केवळ निवेदनांनी मिळत नाहीत; त्यासाठी वस्तुनिष्ठ पुरावे, स्वतंत्र चौकशी आणि पूर्ण पारदर्शक प्रक्रिया आवश्यक असते.

परीक्षा व्यवस्थेत आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर अनिवार्य

तंत्रज्ञानाचा वापर वाढत असताना परीक्षा व्यवस्थेतही अधिक आधुनिक सुरक्षा यंत्रणा उभारण्याची गरज आहे. प्रश्नपत्रिकेची संपूर्ण सुरक्षित साखळी, कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या (AI) साहाय्याने संशयास्पद गुणांचे विश्लेषण, स्वतंत्र लेखापरीक्षण, परीक्षेनंतर यादृच्छिक (Random) पडताळणी, परीक्षा केंद्रांवर कठोर देखरेख आणि प्रत्येक टप्प्यावर उत्तरदायित्व निश्चित करणे या उपाययोजना आता अपरिहार्य ठरत आहेत.

आज गरज आहे ती विद्यार्थ्यांना आणि त्यांच्या पालकांना ठोस दिलासा देण्याची. सरकारने, परीक्षा प्राधिकरणाने आणि संबंधित यंत्रणांनी सर्व माहिती सार्वजनिक करून वस्तुस्थिती स्पष्ट करावी. आवश्यक वाटल्यास न्यायालयीन देखरेखीखाली किंवा स्वतंत्र तज्ज्ञ समितीकडून सखोल चौकशी करून अंतिम अहवाल जनतेसमोर ठेवावा. कारण सत्याला चौकशीची भीती नसते. शेवटी प्रश्न केवळ एका परीक्षेचा नाही; तो संपूर्ण शिक्षण व्यवस्थेच्या विश्वासार्हतेचा आहे. परीक्षा म्हणजे गुणवत्तेचा उत्सव असला पाहिजे, संशयाचा विषय नव्हे.