बांगलादेश अराजकतेच्या दिशेने !

भारताच्या तत्कालीन पंतप्रधान दिवंगत इंदिरा गांधी यांनी पाकिस्तानपासून बांगलादेशाला 1971 मध्ये वेगळे केले. तेव्हापासून ते गेल्या काही महिन्यांपर्यंत बांगलादेश प्रगतीच्या दिशेने धावत होता. मात्र बांगलादेशाला देखील भ्रष्टाचाराच्या ग्रहणानंतर पाकिस्तानची हवा लागली आणि बांगलादेशाची वाटचाल देखील पाकिस्तानच्या मार्गाने होतांना दिसून येत आहे. त्यामुळे बांगलादेशातील जनतेने आपल्याला कोणत्या मार्गाने जायचे आहे, याचा विचार करण्याची खरी गरज आहे. वास्तविक पाहता बांगलादेशाने गेल्या काही दशकांत विकासाची चांगली बीजे रोवली आहेत. मात्र अलीकडच्या काही वर्षांत तरूणांची माथी भडकावण्याचे काम बांगलादेशात होतांना दिसून येत आहे.
दक्षिण आशियातील महत्त्वाचा शेजारी देश असलेल्या बांगलादेशात गेल्या काही काळापासून वाढत चाललेली अस्थिरता केवळ अंतर्गत सुरक्षेपुरती मर्यादित राहिलेली नाही, तर तिचे पडसाद प्रादेशिक राजकारणावरही उमटू लागले आहेत. लोकशाही परंपरा, सांस्कृतिक वैविध्य आणि स्वातंत्र्यलढ्याचा गौरवशाली इतिहास असलेल्या या देशात सध्या कायदा-सुव्यवस्थेचे आव्हान अधिक तीव्र होत असल्याचे चित्र दिसते. फरीदपूर जिल्ह्यातील अलीकडील हिंसाचाराची घटना ही केवळ एका सांस्कृतिक कार्यक्रमातील गोंधळ नसून, ती बांगलादेशातील व्यापक अराजकतेचे आणि सामाजिक तणावाचे प्रतीक ठरते. फरीदपूर येथील डिस्ट्रिक्ट स्कूलच्या 185 व्या वर्धापनदिनाच्या समारोप समारंभादरम्यान घडलेली हिंसा अनेक प्रश्‍न उपस्थित करते. प्रसिद्ध रॉक गायक जेम्स (नागर बाउल) यांच्या कॉन्सर्टपूर्वीच जमावाने केलेली दगडफेक, खुर्च्या फेकणे आणि स्टेजकडे धाव घेणे ही घटना रात्री साडेनऊच्या सुमारास घडली. आयोजकांच्या म्हणण्यानुसार, बाहेरील काही लोकांनी जबरदस्तीने कार्यक्रमस्थळी घुसण्याचा प्रयत्न केला आणि रोखल्यावर त्यांनी हिंसक वर्तन केले. सांस्कृतिक कार्यक्रम, जो समाजात एकात्मता आणि आनंद निर्माण करण्यासाठी असतो, तोच जर हिंसेचा केंद्रबिंदू ठरत असेल, तर त्या समाजातील असंतोष किती खोलवर रुजला आहे याची जाणीव होते. ही घटना अपवादात्मक नाही. बांगलादेशात गेल्या काही महिन्यांत विविध ठिकाणी अशा प्रकारच्या हिंसक घटना, आंदोलने, दंगली आणि अल्पसंख्याकांवरील हल्ल्यांच्या बातम्या सातत्याने समोर येत आहेत. विशेषतः हिंदू समुदायावर होत असलेले अत्याचार हे गंभीर चिंतेचे कारण ठरत आहेत. ढाका येथे हिंदू युवक दीपू चंद्र दास यांची निर्घृण हत्या ही केवळ एका व्यक्तीवरील हल्ला नसून, ती देशातील अल्पसंख्याकांच्या असुरक्षिततेचे विदारक चित्र दाखवते. या घटनेचा भारताने तीव्र निषेध नोंदवला असून, दोषींना कठोर शिक्षा होण्याची अपेक्षा व्यक्त केली आहे.
भारताचे परराष्ट्र मंत्रालयाचे प्रवक्ते रणधीर जयस्वाल यांनी बांगलादेशातील परिस्थितीवर स्पष्ट भूमिका मांडली आहे. बांगलादेशात शांतता, कायदा-सुव्यवस्था आणि नागरिकांची सुरक्षा राखणे ही त्या देशाच्या अंतरिम सरकारची जबाबदारी असल्याचे त्यांनी ठामपणे सांगितले. तसेच बांगलादेशात पसरवल्या जात असलेल्या भारतविरोधी खोट्या कथानकांचा भारत निषेध करतो, हेही त्यांनी स्पष्ट केले. शेजारी देशातील अस्थिरता भारतासाठीही चिंतेचा विषय असणे स्वाभाविक आहे, कारण दोन्ही देशांमधील सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक संबंध अतिशय घट्ट आहेत.
बांगलादेशातील सध्याच्या अराजकतेमागे अनेक कारणे आहेत. राजकीय अस्थिरता, सत्तासंघर्ष, आर्थिक दबाव, बेरोजगारी आणि सामाजिक असमानता यांचा एकत्रित परिणाम समाजात असंतोष निर्माण करतो. त्याचबरोबर कट्टरतावादी शक्ती या असंतोषाचा फायदा घेऊन समाजात भीती, द्वेष आणि हिंसा पसरवतात. अल्पसंख्याक समुदाय हा या हिंसेचा पहिला बळी ठरतो, हे दुर्दैवी वास्तव आहे. लोकशाही मूल्ये आणि धर्मनिरपेक्षतेचा दावा करणार्‍या राष्ट्रात जर नागरिकांना त्यांच्या ओळखीमुळे असुरक्षित वाटत असेल, तर ती स्थिती केवळ देशांतर्गतच नव्हे तर आंतरराष्ट्रीय पातळीवरही प्रतिमेला धक्का देणारी ठरते. सांस्कृतिक कार्यक्रमांवरील हल्ले हे अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावरचे हल्ले मानले पाहिजेत. संगीत, कला आणि साहित्य हे समाजाला जोडणारे धागे असतात. त्यांच्यावर हिंसेच्या माध्यमातून अंकुश आणण्याचा प्रयत्न म्हणजे समाजाला अधिक विभागण्याचा मार्ग आहे. फरीदपूरमधील घटनेनंतर जर कठोर कारवाई झाली नाही, तर अशा घटनांना प्रोत्साहनच मिळेल. बांगलादेश सरकारसमोर सध्या दुहेरी आव्हान आहे. एकीकडे कायदा-सुव्यवस्था राखून सामान्य नागरिकांना सुरक्षिततेची भावना देणे आणि दुसरीकडे अल्पसंख्याकांच्या हक्कांचे संरक्षण करणे. केवळ निवेदनांपुरते मर्यादित न राहता, दोषींवर त्वरित आणि निष्पक्ष कारवाई होणे गरजेचे आहे. पोलिस आणि सुरक्षा यंत्रणांवरील जनतेचा विश्‍वास पुनर्स्थापित करणे हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. भारत-बांगलादेश संबंधांच्या दृष्टीनेही ही परिस्थिती संवेदनशील आहे. भारताने व्यक्त केलेली चिंता ही हस्तक्षेप नसून, शेजारी देश म्हणून व्यक्त केलेली जबाबदारी आहे. प्रादेशिक शांतता आणि स्थैर्य राखण्यासाठी बांगलादेशातील परिस्थिती सुधारणे आवश्यक आहे. अन्यथा, त्याचा परिणाम सीमा सुरक्षेपासून ते व्यापार, स्थलांतर आणि सामाजिक सलोख्यावर होऊ शकतो. एकूणच, बांगलादेशातील अराजकता ही तात्पुरती समस्या नसून, ती दीर्घकालीन सामाजिक आणि राजकीय आजाराची लक्षणे दर्शवते. या संकटावर मात करण्यासाठी राजकीय इच्छाशक्ती, कायद्याची कठोर अंमलबजावणी आणि सर्वसमावेशक संवादाची गरज आहे. अल्पसंख्याकांवरील अत्याचार थांबवून, सांस्कृतिक स्वातंत्र्य जपून आणि लोकशाही मूल्यांची पुनर्स्थापना करूनच बांगलादेश पुन्हा स्थैर्याच्या मार्गावर येऊ शकतो. अन्यथा, हिंसेचे हे सावट अधिक गडद होत जाईल, आणि त्याची किंमत संपूर्ण समाजाला मोजावी लागेल.