भारतातील आत्महत्या : एक राष्ट्रीय समस्या!

        राष्ट्रीय गुन्हे नोंदणी ब्युरो अर्थात एनसीआरबी यांनी प्रसिद्ध केलेल्या भारतातील अपघाती मृत्यू आणि आत्महत्या २०२४ या अहवालाने भारतातील आत्महत्यांच्या प्रश्नाकडे नव्याने लक्ष वेधले आहे. अहवालानुसार २०२४ मध्ये देशात १,७०,७४६ आत्महत्यांची नोंद झाली. २०२३ च्या तुलनेत हा आकडा किंचित कमी असला तरी दररोज सरासरी ४६७ लोक आत्महत्या करत असल्याचे चित्र अत्यंत चिंताजनक आहे. आत्महत्येचा दर १२.२ प्रति लाख लोकसंख्या इतका नोंदवला गेला आहे. आत्महत्या ही केवळ वैयक्तिक मानसिक आरोग्याची समस्या नसून ती सामाजिक, आर्थिक, कौटुंबिक आणि आरोग्यविषयक घटकांच्या गुंतागुंतीतून निर्माण होणारी घटना आहे. एनसीआरबी च्या आकडेवारीत कारणांची वर्गवारी करण्यात आली असून त्यातून भारतीय समाजातील खोलवरच्या ताणतणावांचे प्रतिबिंब दिसते.अहवालानुसार आत्महत्यांचे सर्वात मोठे कारण कौटुंबिक समस्या आहे. एकूण आत्महत्यांपैकी सुमारे ३३.५ टक्के प्रकरणांमध्ये हे कारण नोंदवले गेले आहे. ही बाब अत्यंत महत्त्वाची आहे. भारतात कुटुंब ही सामाजिक सुरक्षेची मूलभूत संस्था मानली जाते. परंतु त्याच कुटुंबामध्ये निर्माण होणारे संघर्ष, पिढ्यांमधील मतभेद, आर्थिक जबाबदाऱ्यांचे ओझे, कौटुंबिक हिंसा, व्यसनाधीनता, नातेसंबंधांतील तणाव आणि भावनिक आधाराचा अभाव अनेक व्यक्तींना टोकाच्या निर्णयाकडे ढकलत आहेत. विशेषतः शहरीकरण आणि बदलती जीवनशैली यामुळे संयुक्त कुटुंबांची जागा लहान कुटुंबांनी घेतली आहे. सामाजिक आधारव्यवस्था कमकुवत झाल्याने मानसिक ताण हाताळण्याची क्षमता कमी होत असल्याचे अनेक समाजशास्त्रज्ञांचे मत आहे. आत्महत्यांचे दुसरे प्रमुख कारण म्हणजे आजारपण. एकूण प्रकरणांपैकी १७.९ टक्के आत्महत्या दीर्घकालीन किंवा गंभीर आजारांशी संबंधित असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. यामध्ये कर्करोग, मूत्रपिंड विकार, पक्षाघात, दीर्घकालीन वेदना, मानसिक आजार तसेच वृद्धापकाळातील आरोग्य समस्या यांचा समावेश असल्याचे आढळले. भारतातील आरोग्यसेवेचा खर्च अजूनही मोठ्या प्रमाणावर व्यक्तींनाच उचलावा लागतो. त्यामुळे आजारपण हे केवळ शारीरिक नव्हे तर आर्थिक आणि मानसिक संकटही बनते. काही प्रकरणांमध्ये व्यक्तींना उपचारांचा वाढता खर्च, काम करण्याची क्षमता कमी होणे किंवा इतरांवर अवलंबून राहण्याची भावना यामुळे निराशा येते. यामुळे आरोग्य आणि आत्महत्या यांच्यातील संबंध अधिक गंभीर बनतो. एनसीआरबी च्या आकडेवारीनुसार दैनंदिन मजुरी करणारे कामगार (Daily Wage Earners) हा आत्महत्यांमध्ये सर्वात मोठा व्यावसायिक गट आहे. २०२४ मध्ये अशा ५२,९१० व्यक्तींनी आत्महत्या केली, जे एकूण आत्महत्यांच्या सुमारे ३१ टक्के आहे. ही आकडेवारी भारतातील असंघटित क्षेत्रातील असुरक्षित रोजगार व्यवस्थेचे वास्तव दाखवते. दैनंदिन उत्पन्नावर जगणाऱ्या व्यक्तींना रोजगारातील अनिश्चितता, वाढती महागाई, कर्जबाजारीपणा, आरोग्य खर्च आणि सामाजिक सुरक्षेचा अभाव यांचा मोठा फटका बसतो. कोविडनंतर अर्थव्यवस्थेत सुधारणा झाल्याचे सांगितले जात असले तरी तळागाळातील कामगार वर्गामध्ये आर्थिक असुरक्षितता कायम असल्याचे या आकडेवारीतून स्पष्ट होते.२०२४ मध्ये शेतीशी संबंधित १०,५४६ व्यक्तींनी आत्महत्या केल्याची नोंद आहे. यामध्ये शेतकरी तसेच कृषी मजुरांचा समावेश आहे. जरी हा आकडा मागील वर्षाच्या तुलनेत किंचित कमी झाला असला तरी समस्या अद्याप गंभीरच आहे. भारतीय शेती अजूनही पावसावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून आहे. उत्पादन खर्चात वाढ, बाजारभावातील अनिश्चितता, कर्जबाजारीपणा, हवामान बदल आणि उत्पन्नातील अस्थिरता यामुळे ग्रामीण भागात मानसिक ताण वाढतो. शेतकरी आत्महत्यांमध्ये घट झाली असली तरी ती समस्या संपल्याचे लक्षण नाही. उलट, कृषी व्यवस्थेतील संरचनात्मक अडचणी अद्याप कायम असल्याचे संकेत या आकडेवारीतून मिळते.अहवालानुसार १८ ते ३० वर्षे वयोगटातील व्यक्तींमध्ये आत्महत्यांचे प्रमाण सर्वाधिक आहे. त्यानंतर ३० ते ४५ वर्षांचा गट येतो. हा काळ शिक्षण, करिअर, रोजगार, विवाह, आर्थिक स्वावलंबन आणि सामाजिक अपेक्षा यांच्या दबावाचा असतो. आधुनिक भारतात यशाच्या निकषांबाबत निर्माण झालेली तीव्र स्पर्धा अनेक तरुणांना मानसिकदृष्ट्या थकवते. यामध्ये सोशल मीडियाची तुलना संस्कृती, रोजगारातील अनिश्चितता, कौशल्य आणि रोजगार यातील विसंगती यांचाही वाटा असू शकतो.२०२४ मध्ये १४,४८८ विद्यार्थ्यांनी आत्महत्या केली. हा आकडा आतापर्यंतच्या सर्वाधिक स्तरांपैकी एक मानला जात आहे. विद्यार्थी आत्महत्यांचे प्रमाण एकूण आत्महत्यांपैकी ८.५ टक्के आहे. यामागे परीक्षा, स्पर्धा परीक्षा, करिअरची अनिश्चितता, पालकांच्या अपेक्षा, सामाजिक दबाव आणि मानसिक आरोग्यविषयक समस्यांची वेळेवर ओळख न होणे ही कारणे असू शकतात. विशेषतः उच्च शिक्षण आणि स्पर्धात्मक परीक्षांच्या केंद्रांमध्ये मानसिक आरोग्य सहाय्य यंत्रणा अधिक मजबूत करण्याची गरज या आकडेवारीतून अधोरेखित होते.एनसीआरबी च्या पूर्वीच्या आणि वर्तमान वर्गीकरणांमधून विवाहाशी संबंधित समस्या, घटस्फोट, विभक्त राहणे, प्रेमसंबंधांतील तणाव, हुंडा आणि वैवाहिक संघर्ष हे देखील महत्त्वाचे घटक असल्याचे दिसते. अनेक शहरांमध्ये आत्महत्या केलेल्या व्यक्तींपैकी विवाहितांचे प्रमाण मोठे असल्याची नोंद आहे. यावरून विवाह ही संस्था सामाजिक स्थैर्य देत असली तरी त्यातील संघर्ष व्यक्तीच्या मानसिक आरोग्यावर गंभीर परिणाम करू शकतात हे स्पष्ट होते.